استادیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان
چکیده
در فتنۀ افغان ها، بسیاری از زیرساخت ها و ابنیۀ ارزشمند اصفهان از بین رفت، از سکنه خالی شد و تا نزدیک دو قرن پوستۀ فرسوده و آثار معماری و شهرسازی آن رها شده و بی اعتنا باقی ماند. دردورۀ قاجاریه حاکمان اصفهان تا حدود سال 1290 ق یکی پس از دیگری روی کار آمدند و به سرعت کنار رفتند. با آمدن مسعودمیرزا ظل السلطان پسر بزرگ ناصرالدین شاه فصلی دیگر گشوده شد. به نظر میرسد، در اوایل این دوره، در اصفهان هم فعالیت های قابل قبول و مثبت رخ داده، به طوری که سرمایه های از دست رفتۀ آن احیا و هم ضدیت با ابنیۀ کهن، تخریب و فروش مصالح آثار، و مصادرۀ اموال مردمانش تجربه شده است. هدف این پژوهش نظر و تأملی بر وضعیت ابنیۀ شهر در این دوره است. دور های که بیش از یک سوم قرن طول کشید. نتایج حاصل از مطالعات نشان میدهد، در طی هفت سال آغاز حکومت او، وجود و عملکردش، با توجه به شرایط زمان، قابل قبول و مؤثربود. اما، از حدود 1298 ق تا پایان حکومت او در دورۀ ناصری، آثار سوء مدیریت و حاکمیتش بر روند زندگی مردم روستایی و شهری غیر قابل جبران بوده است.
Assistant Professor, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan
چکیده [English]
Once a prosperous capital in the Safavid period, Isfahan was neglected for almost two centuries after its siege by Afghan invaders. Under the Qajar rule, governors were frequently replaced until 1290 AH (circa 1900 AD) when Prince Zel-os-Soltan was appointed governor. He governed Isfahan for some thirty years. In the first seven years of his reign, he managed the abandoned royal lands, promoted suburban development, restored royal buildings and built new commercial edifices. Nevertheless, the latter years of his reign witnessed adverse impacts of his rule in particular, destruction of Safavid gardens and palaces.
مراجع
آدمیت، فریدون. اندیشۀ ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران: خوارزمی، 2536 .
آدمیت، فریدون و هما ناطق. افکار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دورۀ قاجاریه در آثار منتشر نشده، تهران: آگاه، 2536 .
آیت الله زاده شیرازی، باقر. « مجموعه تاریخی و فرهنگی باغ عمارت مسعودیه »، در مجموعه مقالات دومین کنگرۀ معماری و شهرسازی بم، ج 5.
اعتمادالسلطنه، میرزامحمدحسن خان. روزنامۀ خاطرات، با مقدمه و فهرست از ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۵ .
افضل الملک، غلامحسین. افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدونیان، تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱ .
-----------------. سفرنامۀ افضل الملک، به کوشش ناصر افشارفر، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380 .
اقبال، عباس. « سید شفتی »، در مجلۀ یادگار، سال پنجم، ش ۱۰ .
انصاری، هرمز. مقدمه ای بر جامعه شناسی اصفهان، به کوشش احمد جواهری، تهران: انتشارات نقش جهان، 1379 .
ایوری، پیتر. تاریخ معاصر ایران، از تأسیس تا انقراض سلسلۀ قاجاریه، ترجمۀ محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: عطائی، 1373 .
بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران، تهران: زوار، 1371 .
بلانت، ویلفرد. اصفهان، مروارید ایران، ترجمۀ محمدعلی موسوی فریدنی، به کوشش محمد احمد ینژاد، اصفهان: نشر خاک، ۱۳۸۴ .
پورنادری، حسین. « بررسی تحلیلی وضعیت ابنیۀ شهری اصفهان در زمان حکومت ظل السلطان »، طرح پژوهشی، دانشگاه هنر اصفهان، تابستان 1386.
پولاک، ادوارد. «سفرنامه ایران و ایرانیان« ، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1368 .
پیرزاده، محمدعلی. سفرنامۀ حاجی پیرزاده، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: بابک، 1360 .
تحویلدار اصفهانی، میرزاحسین خان. جغرافیای اصفهان، به کوشش منوچهر ستوده، دانشگاه تهران، 1342 .
تنکابنی، محمد بن سلیمان. قصص العلما، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1383.
جابری انصاری، میرزاحسن خان. تاریخ اصفهان، تصحیح و تعلیق جمشید مظاهری، تهران: چاپ امیر، 1378 .
