سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شهید بهشتی

رستم پور, مسلم, ساغری, محمد. (1402). بررسی شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات پوشش گیاهی مراتع خشک و بیابانی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی). , 21(1), 109-128. doi: 10.48308/envs.2023.1237
مسلم رستم پور; محمد ساغری. "بررسی شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات پوشش گیاهی مراتع خشک و بیابانی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی)". , 21, 1, 1402, 109-128. doi: 10.48308/envs.2023.1237
رستم پور, مسلم, ساغری, محمد. (1402). 'بررسی شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات پوشش گیاهی مراتع خشک و بیابانی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی)', , 21(1), pp. 109-128. doi: 10.48308/envs.2023.1237
رستم پور, مسلم, ساغری, محمد. بررسی شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات پوشش گیاهی مراتع خشک و بیابانی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی). , 1402; 21(1): 109-128. doi: 10.48308/envs.2023.1237

بررسی شیوه های مختلف بهره برداری بر خصوصیات پوشش گیاهی مراتع خشک و بیابانی (مطالعه موردی: مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی)

فصلنامه علوم محیطی
مقاله 7، دوره 21، شماره 1، 1402، صفحه 109-128    اصل مقاله (611.71 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/envs.2023.1237
نویسندگان
مسلم رستم پور* 1؛ محمد ساغری2
1گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
2گروه مرتع و آبخیزداری ، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
چکیده
سابقه و هدف: هر یک از شیوه ­های مختلف بهره ­برداری و مدیریتی در مراتع، آثار متفاوتی بر کارکرد اکوسیستم­ های مرتعی دارند. شیوه ­های نادرست و نامناسب بهره ­برداری از مراتع به ویژه در چند دهه اخیر موجب بروز لطمات شدیدی به عرصه­ های منابع طبیعی کشور شده است. در خصوص اثرات چرای دام بر رویشگاه ­های شنزار مناطق بیابانی، تحقیقات معدودی وجود دارد. هدف از تحقیق حاضر بررسی اثر شیوه­ های مختلف بهره­ برداری بر خصوصیات بوم­ شناختی شامل درصد پوشش گیاهی، تراکم گیاهی، غنا، تنوع، یکنواختی و غالبیت گونه ­ای، و تشابه گونه ­ای در مراتع مورد تحقیق است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق در چهار مرتع حریم روستا، اسکان موقت عشایری، اسکان دائمی عشایری و قرق در شهرستان زیرکوه انجام شد. در هر مرتع، لیست گونه ­های گیاهی، تراکم و درصد پوشش گیاهی هر گونه به تفکیک تعیین شد. همچنین جهت تعیین وضعیت مرتع، از روش چهار فاکتوره تعدیل شده استفاده شد. علاوه بر شاخص­ های عددی، رتبه بندی تنوع گونه­ ای با استفاده از منحنی رتبه-تنوع رنی بررسی شد. به منظور بررسی تشابه گونه ای بین چهار مرتع مورد مطالعه از شاخص تشابه جاکارد استفاده شد و جهت نمایش بهتر تشابه گونه ­ای، از تحلیل خوشه ­ای سلسله مراتبی (فاصله اقلیدوسی و اتصال گروهی Ward) استفاده شد. در نهایت رابطه بین پوشش گیاهی و تعداد گونه با شاخص ­های تنوع زیستی توسط ضریب همبستگی پیرسون مورد آزمون قرار گرفت.
نتایج و بحث: براساس روش چهار فاکتوره، وضعیت مرتع دو مرتع حریم روستا و اسکان موقتی، متوسط و مرتع اسکان دائمی، فقیر و مرتع قرق، خوب ارزیابی شده است. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که اثر شیوه­ های بهره­برداری بر درصد پوشش گیاهی (در سطح 05/0) و تعداد گونه، غنای گونه ­ای کل و متوسط (در سطح 01/0) معنی­دار شده است. مرتع قرق دارای بیشترین درصد پوشش و تراکم گیاهی (73/54 درصد و 80 پایه) و مرتع اسکان دائمی کمترین درصد پوشش و تراکم گیاهی (15 درصد و 5 پایه) را دارد. بیشترین غنای گونه ­ای متعلق به مرتع قرق است و بین سایر مراتع اختلافی وجود ندارد. مرتع اسکان موقت نسبت به سایر مراتع از بیشترین سهم گیاهان مرتعی و کمترین سهم گیاهان زیاد­شونده برخوردار است. بیشترین درصد گیاهان زیاد­شونده در مرتع اسکان دائمی مشاهده شد. از لحاظ تنوع گونه­ ای، مرتع قرق از بیشترین شاخص تنوع شانون-وینر (03/2) و شاخص تنوع سیمسپون (80/0) نسبت به سایر مراتع برخوردار است. نتایج ضرایب همبستگی پوشش گیاهی و تعداد گونه با شاخص­های تنوع گونه­ای در منطقه مورد مطالعه نشان می­ دهد که عموماً شاخص­ های تنوع با پوشش گیاهی و تعداد گونه همبستگی مثبت معنی­ دار و شاخص­ های یکنواختی و غالبیت گونه ­ای با پوشش گیاهی و تعداد گونه همبستگی منفی معنی­ داری دارند. نتایج شاخص تشابه جاکارد نشان می ­دهد که بیشترین میزان شباهت گونه­ای بین دو مرتع حریم روستا و اسکان دائمی (62%) مشاهده می­ شود.
نتیجه ­گیری: نتایج نشان داد چرای مفرط پوشش گیاهی در اطراف آغل­ های محل اسکان عشایر به وضوح قابل مشاهده است و بر روی درصد پوشش گیاهان، حتی گیاهان سمی و زیادشونده نیز تاثیر گذاشته و تنوع گونه ­ای را کاهش داده است. همچنین استراحت مرتع در مرتع قرق و تاخیر در چرای دام در مرتع اسکان موقت به بهبود پوشش گیاهی و تنوع زیستی کمک نموده است. از لحاظ درصد پوشش گیاهی، تراکم و ترکیب گیاهی، مرتع اسکان موقت پس از مرتع قرق قرار دارد. بیشترین سهم گیاهان علوفه­ ای در ترکیب گیاهی مرتع اسکان موقت مشاهده شد. اگر این فرضیه را بپذیریم که قرق مرتع باعث توالی جوامع گیاهی به سمت مرحله کلیماکس می ­شود و در مدیریت مرتع همواره مرحله تحت کلیماکس بهتر از مرحله‌ کلیماکس است، در این صورت، اسکان موقت عشایر به لحاظ مدیریت دام و مرتع، سودمندتر از قرق مرتع خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
اسکان عشایر؛ پوشش گیاهی؛ غنای گونه‌ای؛ قرق
عنوان مقاله [English]
The effect of different methods of rangeland utilization on vegetation characteristics of arid rangelands (Case study: Zirkouh Rangelands, South Khorasan Province)
نویسندگان [English]
Moslem Rostampour1؛ Mohammad Saghari2
1Department of Rangeland and Watershed Management , Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran
2Department of Rangeland and Watershed Management , Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran
چکیده [English]
Introduction: Each of the different exploitation and management methods in rangelands have different effects on the rangeland ecosystem functions. Incorrect and inappropriate ways of rangeland use, especially in the last few decades, have caused severe damage to natural resources. There is a few research on the effects of grazing on sand habitats of desert areas. The aim of the current research is to investigate the effect of different methods of rangeland utilization on ecological characteristics, including the percentage of vegetation cover, plant density, species richness, diversity, evenness and dominance, and species similarity in the studied rangelands.
Material and methods: This research was conducted in the outskirt, seminomadic, settled nomadic and enclosure in Zirkouh, South Khorasan province. In each rangeland, the list of plant species, density and vegetation cover of each species was determined separately. Also, the range condition was evaluated by the modified four-factors method. In addition to numerical indices, the ranking of species diversity was investigated using the Renyi diversity ordering curve. In order to check the species similarity between the four studied rangelands, Jaccard's similarity index was used, and hierarchical cluster analysis (Euclidean distance and Ward's method) was used to better display the species similarity. Finally, the relationship between vegetation cover and the number of species and biodiversity indices was tested by Pearson's correlation coefficient.
Results and discussion: Based on the modified four factors method, the condition of outskirt and seminomadic rangelands were moderate and settled nomadic rangeland was poor and enclosure rangeland, has been evaluated as good. The results of ANOVA showed that the effect of grazing methods on the vegetation cover (at the 0.05 level) and the total and average species richness (at the 0.01 level) were significant. Enclosure rangeland had the highest plant cover percentage and plant density (54.73% and 80, respectively) and the settled nomadic rangeland had the lowest plant cover percentage and plant density (15% and 5, respectively). The highest species richness belonged to enclosure rangeland and there was no difference between other rangelands. Compared to other rangelands, the seminomadic rangeland had the highest proportion of native plants and the lowest proportion of increaser plants in the plant composition of total richness. The highest proportion of increaser plants was observed in settled nomadic rangelands. In terms of species diversity, enclosure rangeland had the highest Shannon-Wiener diversity index (2.03) and Simpson diversity index (0.80) compared to other rangelands. The results of the correlation coefficients of vegetation cover and the number of species and species diversity indices showed that, in general, there is a significant positive correlation between the diversity indices and vegetation cover and the number of species. In addition, there is a significant negative correlation between the species evenness and dominance indices, as well as vegetation cover and the number of species. The results of the Jaccuard similarity index show that the highest degree of species similarity is observed between the outskirt and the settled nomadic rangelands (62%).
Conclusion: The results showed that the overgrazing around the livestock pen in the settled nomadic rangeland is clearly visible and it has led to a significant decrease in vegetation cover, plant density and species diversity. Resting in rangelands (in the enclosure) and delaying grazing (in seminomadic rangeland) can also enhance vegetation and biodiversity. In terms of the percentage of vegetation cover, density and plant composition, the seminomadic rangeland is located next to the enclosure. The most proportion of forage species was observed in the plant composition of the seminomadic rangeland. If we accept the hypothesis that range enclosure causes the plant succession towards the climax stage and in range management, the sub-climax stage is always better than the climax stage, in this case, in terms of livestock and range management, the temporary settlement of nomads will be more beneficial than range enclosure.
کلیدواژه‌ها [English]
Enclosure, Nomads settlement, Species richness, Vegetation
مراجع

Abedi- Sarvestani, A., 2014. The Study of early nomadic migration in Fars Province. Geographical Research. 29(4),42-27. (In Persian with English abstract).

Ahmadi, R. and Heydari, Q., 2018. Effect of different intensities grazing livestock on certain quantitative and qualitative indicators of plant (Case Study: Choghakadou Rangeland in the Kermanshah province). Journal of Plant Ecosystem Conservation. 5 (11),177-190. (In Persian with English abstract).

Alibeygi, J., 2018. The Study of legal system of rural and tribal communities to exploit natural resources in Iran. Human and Environment. 16(1), 75-93. (In Persian with English abstract)

Azarnivand, H. and Zare Chahoki, M.A., 2012. Range Improvement. University of Tehran
Press, Tehran, Iran.

Badjian, G., 2007. Nomadic rangeland management in past and present in a review: changes, challenges and solutions. Iranian Journal of Range and Desert Research. 14(4), 524-538. (In Persian with English abstract).

Behmanesh, B., Abedi Sarvestani, A., Sharafatmandrad, M., Shahraki, M. and Hajili-Davaji, A., 2016. Assessment of rangeland degradation indicators using exploiters’ view between authorized and unauthorized exploiters (Case study: Saryqmish Winter Rangelands, Golestan Province.Desert. 21(2), 105-113.

Ejtehadi, H.,Sepehri, A. and Akefi, H.R., 2009. The Measuring way of biodiversity. Ferdowsi University of Mashhad Press, Mashhad, Iran.

Ghafari, S., Ghorbani, A., Arjmand, K., Teymorzadeh, A., Hashemi Majd, K., Jafari, S. and Dabiri, R., 2017. Effect of grazing intensity on vegetation and soil physiochemical properties (case study: in rangelands of Kolash village, Parsabad, Ardabil province). Journal of Plant Ecosystem Conservation. 10, 183-204. (In Persian with English abstract).

Gholami, P., Ghorbani, J. and Shokri, M., 2012. Changes in diversity, richness and functional groups of vegetation under different grazing intensities (Case study: Mahoor, Mamasani Rangelands, Fars province). Iranian Journal of Range and Desert Research. 18(4), 662-675. (In Persian with English abstract).

Gholami, P. and Ghorbani, J., 2017. Identifying indicator species of vegetation and soil seed bank in different utilization methods in Southern Zagros. Environmental Researches. 8(15), 143-152. (In Persian with English abstract).

Habibian, S.H., Mehrabi, A., Arzani, H. and Shaukat-Fadaei, M., 2004. A comparison of forage production of summer quarter rangelands and exploitation performance by migrant, planned and voluntarily settled groups of nomads in Bakan plain (Fars). Iranian Journal of Natural Resources. 57(1), 353-365. (In Persian with English abstract).

Hammer, Ø., Harper, D.A.T. and Ryan, P.D., 2001. PAST: Paleontological Statistics Software Package for Education and Data Analysis. Palaeontologia Electronica, 4(1), 1-9.

Hao, X., Yang, J., Dong, S., Shen, H., He, F., Zhi, Y., Kwaku, E.A., Tu, D., Dou, S., Zhou, X. and Yang, Z., 2022. Impacts of Short-Term Grazing Intensity on the Plant Diversity and Ecosystem Function of Alpine Steppe on the Qinghai-Tibetan Plateau. Plants (Basel). 21, 11(14),1889.

Hoshino, A., Yoshihara, Y., Sasaki, T., Okayasu, T., Jamsran, U., Okuro, T. and Takeuchi, K., 2009. Comparison of vegetation changes along grazing gradients with different numbers of livestock. Journal of Arid Environments. 73, 687-690.

Hosseini nasab, M., Barani, H. and Dianati Tilaki, G., 2010. Study on relationship between ownership type and exploitation state in summer rangeland of Arak Township. Iranian Journal of Range and Desert Research. 17(1), 166-179. (In Persian with English abstract).

Ibrahim, K.H. and Usman, L.A., 2021. Management Practices of Pasture, Range and Grazing Reserves for Livestock Production in the Tropics: A Review. American Journal of Entomology. 5(2), 18-26.

Kamali Maskooni, E., Behzad, A. and Amiri, I., 2020. Effect of Different Grazing Intensities on Diversity and Plants Cover Composition in Semi-Arid Grazing (Case study: Mohammad Abad, Jiroft). Journal of Environmental Science and Technology. 22(2), 287-297. (In Persian with English abstract).

Kerven, C., Robinson, S. and Behnke, R., 2021 Pastoralism at Scale on the Kazakh Rangelands: From Clans to Workers to Ranchers. Frontiers in Sustainable Food Systems. 4,590401.

Li, W., Liu, Y., Wang, J., Shi, S. and Cao, W., 2018. Six years of grazing exclusion is the optimum duration in the alpine meadow-steppe of the north-eastern Qinghai-Tibetan Plateau. Scientific Reports. 22,8(1),17269.

Magurran, A. E., 2004. Measuring biological diversity. Blackwells Scientific, Oxford.

Moghaddam, M.R., 2007. Range and range management. 4thed. University of Tehran Press, Tehran. (In Persian with English abstract).

Pavoine, S., 2020. _adiv: Analysis of Diversity_. R package version 2.0.1, .

R Core Team, 2020. R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria.  URL https://www.R-project.org/.

Rigi, M. and Fakhireh, A., 2013. Study of grazing intensities on plant species richness and diversity indices for preserving the ecosystems of Taftan’s rangelands. Journal of Plant Ecosystem Conservation. 1(3),105-118. (In Persian with English abstract).

Rostampour, M., 2013. Effect of environmental and grazing gradients on the structure of soil seed bank in arid rangelands (Case study: Qaen Rangelands, Southern Khorasan). Ph.D. Thesis. University of Tehran. Karaj, Iran, 270 p. (In Persian with English abstract).

Rostampour, M., 2022. Final Report of Project of Rangeland Ecosystems Monitoring in different climatic regions of Iran, South Khorasan Province, Zirkouh Site. Research Institute of Forests and Rangelands.

Ruthven, D.C., 2007. Grazing effects on forb diversity and abundance in a honey mesquite parkland. Journal of Arid Environments. 68(4), 668-677.

Salzman, P.C., 2004. Pastoralists: Equality, hierarchy, and the state. Westview Press, Cambridge MA.

Tamrtash, R., Heidare, G., Tateyan, M. and Baghastane, M., 2015. Utilization Intensity Effect on Plant Richness and Diversity in Shourab Rangelands of Golestan Province. Environmental Researches. 5(10), 13-22. (In Persian with English abstract).

Weber, K.T. and Horst, S., 2011. Desertification and livestock grazing: The roles of sedentarization, mobility and rest. Pastoralism: Research, Policy and Practice 1,19. https://doi.org/10.1186/2041-7136-1-19

Xu, L., Nie, Y., Chen, B., Xin, X., Yang, G., Xu, D. and Ye, L., 2020. Effects of Fence Enclosure on Vegetation Community Characteristics and Productivity of a Degraded Temperate Meadow Steppe in Northern China. Applied Sciences. 10(8),2952.

Yousefi, M., Esmaeilpour, Y., Joneidi Jafari, H., Mohammadi Kangarani, H. and Salehi, S., 2022. Application of fuzzy and Boolean methods in prioritizing indicators for assessing the stability of nomadic rangelands (Robat Sarvestan Rangelands, Fars Province). Journal of Plant Ecosystem Conservation. 9(19), 19-23. (In Persian with English abstract).

Zarekia, S., Fayaz, M., Gholami, P., Goudarzi, M. and Jafari, F., 2014. Effects of Different Grazing Management Methods on Plant Species Diversity and Richness in the Steppe Rangeland of Saveh, Iran. Iranian Journal of Applied Ecology. 2(6) ,1-11. (In Persian with English abstract).

Zarekia, S., Arzani, H., Jafari, M. and Zare, N., 2016. Effect of grazing utilization on vegetation and soil properties in steppe rangelands (Case study: steppe rangelands Saveh). Iranian Journal of Range and Desert Research. 22(4), 745-756. (In Persian with English abstract).

Zerga, B., 2015. Rangeland degradation and restoration: A global perspective. Point Journal of Agriculture and Biotechnology Research. 1(2), 037-054.

Zia tavana, M. and Tavakkoli, J., 2018. Nomads' Sedentarisation and Rangelands Degradation in Chaharmahal-and-Bakhtiari p rovince of Iran: A Case Study of Sharmak, Chelgerd and Loshtar Nomadic Settlements. Village and Development. 10(2), 31-62. (In Persian with English abstract).

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 10,700
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 5,674