دانشیار زبان و ادبیات فارسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.
چکیده
میرزا محمّد حسین شعاع شیرازی، متخلّص به «شعاع» و ملقّب به «شعاعالمُلک» از تذکرهنویسان و شاعران عهد قاجار و اوایل دورۀ پهلوی است. محققان پیشین در مورد زندگی و احوال وی به کوتاهی سخن راندهاند و به برخی از آثار وی اشاره نکرده یا دچار لغزشهایی شدهاند که در این مقاله به آنها پرداخته خواهد شد. با وجود آنکه وی از بزرگترین قصیدهسرایان فارس در آن دوره محسوب میشود ولی متأسفانه هنوز دیوان حجیمش منتشر نشده است. از اشعار وی سیزده نسخۀ پراکنده در کتابخانههای دانشگاه تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و کتابخانۀ فرمانفرمایان وجود دارد که در این مقاله یکایک آن نسخ معرفی شده و مورد بحث قرار خواهد گرفت. این مقاله به شیوۀ کتابخانهای جمعآوری شده و تلاش گردیده است متونی که شعاع شیرازی آنها را تصحیح کرده، نوشته یا سروده است مورد تحلیل قرار گیرد. در این پژوهش کتابخانۀ شخصی شعاع که جزو کتابخانههای شخصی کمنظیر ایران بوده و شامل منابع اصلی برای تدوین تذکرههای وی بوده معرفی و برخی کتابهای موجود در آن کتابخانه مورد شناسایی قرار گرفته است.
A Survey of Shuae Shirazi’s Life and Works and Codicology of His Poems
نویسندگان [English]
Mohammad Hadi Khaleghzadeh
Associate professor of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Yasouj, Iran
چکیده [English]
Mirza Mohammad Hossein Shuae Shirazi, pen named "Shuae" and tagged "Shuae al-Mulk", is one of the great biographers and poets of the Qajar era and the early Pahlavi age. Earlier researchers have talked briefly about his life and circumstances and they have not mentioned some of his works or have even made mistakes which are addressed in this essay. Unfortunately, although he is considered one of the greatest poets of Fars in that age, his bulky Divan has not been published yet. There are thirteen manuscripts of his poems scattered in the libraries of the University of Tehran, the center of the Great Islamic Encyclopedia, and the Farmanfarmayan Library; each of those copies will be introduced and discussed in this article. The data of this article have been collected using library sources and an attempt has been made for the first time to analyze the texts that Shuae Shirazi edited, wrote, or composed. In this research, Shuae's personal library, one of the few private libraries in Iran, is recognized as containing the main sources for compiling his biography; besides, some books available in that library have been identified and introduced.
اکرمی، محمّد رضا (1392) «بررسی واو ربط در تصحیح دیوان باباکوهی»، پژوهشهای نقد ادبی و سبکشناسی، سال سوم، شمارۀ 3، ص 31 تا 63.
امیر معزّی، ابوعبداللّه محمّد (1333ق) دیوان امیر معزّی، به تصحیح محمّد حسین شعاع، نسخۀ خطی 2499، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
«انتقال کتابخانۀ علیاصغر حکمت به کتابخانۀ مرکزی» (1351) یغما، ش 286، تیرماه، ص 241 و 242.
جعفریان، رسول (1376) میراث اسلامی ایران، 10 ج، قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی.
دانشپژوه، محمّدتقی، ایرج افشار (1346) نشریۀ نسخههای خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، جلد 5، تهران: دانشگاه تهران.
دانشور، عبدالمحمّد (1401) در جستجوی رفتگان در شیراز، تهران: آفرینش.
رکنزادۀ آدمیّت، محمّدحسین (1337) دانشمندان و سخنسرایان فارس، 5ج، تهران: کتابفروشی اسلامیّه و خیّام.
زرّینکوب، عبدالحسین(1375) جستجو در تصوّف ایران، تهران: امیرکبیر.
شعاع، محمّد حسین (1312ق، الف) «مجد همگر1»، ارمغان، د 14، ش 2و 3و 4و 5، اردیبهشت و خرداد و تیر و مرداد.
شعاع، محمّد حسین (1312ق، ب) «ابوالعلاء گنجوی»، ارمغان، د 14، ش 10، ص 705 تا 713.
شعاع، محمّد حسین (1313) جُنگ شعاع (اشعار شعرای متقدم و معاصر)، نسخۀ خطی 9648، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
شعاع، محمّد حسین (1322ق) نسخۀ خطی شمارۀ 295 (رسالۀ شعشعه)، کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1329ق) اشعۀ شعاعیّه، محمّد حسین شعاع، نسخۀ خطی شمارۀ 1/304، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران.
شعاع، محمّد حسین (1335ق) دیوان اشعار نسخۀ خطی شمارۀ 145 و شمارۀ ثبت 66823، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
شعاع، محمّد حسین (بیتا، الف)، دیوان اشعار، نسخۀ خطی شمارۀ 296، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (بیتا، ب) دیوان اشعار، نسخۀ خطی شمارۀ 298، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (بیتا، ج) دیوان اشعار (اشعار تاریخی یا مادهتاریخ)، نسخۀ خطی شمارۀ 299، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (بیتا، د) دیوان اشعار، نسخۀ خطی شمارۀ 301، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1336ق) اشعۀ سعدی، نسخۀ خطی 51116، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
شعاع، محمّد حسین (1347ق) دیوان اشعار، نسخۀ خطی شمارۀ 300، به خط شاعر، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1348ق) دیوان اشعار، نسخۀ خطی شمارۀ 303، به خط مرحوم ملاحسین علی قشقایی، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1350ق) حال و مقال، نسخۀ خطی شمارۀ 297، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1352) دیوان اشعار (هجویّات)، نسخۀ خطی شمارۀ 302، تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران، بخش اهدایی علیاصغر حکمت.
شعاع، محمّد حسین (1351ق) تذکرةالشّعرا، نسخۀ خطی 7911، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
شعاع، محمّد حسین (1380) تذکرۀ شعاعیّه، به تصحیح محمود طاووسی، شیراز: بنیاد فارسشناسی.
شعاع، محمّد حسین (1392) شکرستان پارس، به تصحیح عبدالرّسول فروتن، 2ج، قم: مجمع ذخایر اسلامی.
شوریدۀ شیرازی (1388) دیوان اشعار، شرح و تحشیۀ حسن فصیحی، به اهتمام خسرو فصیحی، 2ج تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و مکگیل.
صدرایی خویی، علی (1376) فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ مجلس، ج 26، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی با همکاری کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
فرصت شیرازی، محمّد (1375) شعرای دارالعلم شیراز، به تصحیح منصور رستگار فسایی، شیراز: دانشگاه شیراز.
فروتن، عبدالرّسول (1391) «معرفی، بررسی و تحلیل تذکرۀ شکرستان پارس»، مجموعه مقالات ششمین همایش ملّی پژوهشهای ادبی، دانشگاه شهید بهشتی.
قزوینی، محمّد (1327) «یادداشتهای تاریخی: وفیات تاریخی»، یادگار، سال پنجم، ش 3، ص 51 تا 72.
گلچین معانی، احمد (1350) تاریختذکرههایفارسی، احمد، تهران: دانشگاه تهران.
ملولی شیرازی (1389) دیوان اشعار، به تصحیح رقیّۀ فراهانی، قم: مجمع ذخایر اسلامی.
وزیری، احمد علیخان (1385) تاریخ کرمان، به تصحیح محمّد ابراهیم باستانی پاریزی، ج 1، تهران: علم.
