مؤلفههای مؤثر بر پراکنش خدمات شهری؛ رویکرد حق به شهر در نظام برنامهریزی شهری ایران | ||
| فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی | ||
| مقاله 8، دوره 8، شماره 18، پاییز 1405، صفحه 92-107 اصل مقاله (1.87 M) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/sdge.2024.232712.1143 | ||
| نویسندگان | ||
| مریم ابهری1؛ جمیله توکلی نیا* 1؛ محمد حسین بوچانی2 | ||
| 1گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. | ||
| 2گروه شهرسازی، دانشکده فنیمهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: امروزه مفاهیم فلسفی-اجتماعی چون حق به شهر و عدالت فضایی در برنامهریزی شهری موردتوجه قرار گرفته و بر تأمین دسترسی برابر به منابع و خدمات شهری برای تمامی شهروندان و ایجاد عدالت فضایی تأکید دارند. این مفاهیم در طرحهای توسعه شهری جایگاه مطالعاتی مطلوبی به لحاظ نظری و عملکردی ندارند. هرچند طرحهای توسعه شهری به لحاظ محتوایی از کاستی قابل توجهی برخوردار نیستند، اما باید گفت که ناکارآمدی آنها بیشترین ارتباط را با عوامل بیرونی دارد. از جملع عدم تطبیق ساختاری این طرحها با ماهیت شهرهای ایران و نبود واقعبینی از شرایط موجود و تحولات متعدد سیاسی اقتصادی حاکم بر کشور. مواد و روشها: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و به صورت آمیخته انجام شده است. متغیرهای اصلی پژوهش در نتیجه بررسی و کدگذاری منابع کتابخانهای و نظرات متخصصان مشخص گردید. جامعه آماری بخش کیفی، شامل مستندات در دسترس در حوزه حق به شهر و طرحهای توسعه شهری است و جامعه آماری بخش کمی را متخصصان نظام برنامهریزی شهری ایران تشکیل میدهند که در حوزه طرحهای شهری و مباحث فلسفی حق به شهر مرجع بودهاند. متغیر اصلی پژوهش تدوین الگوی حق به شهر و متغیر وابسته، پراکنش خدمات شهری و تولید فضا است. برای تعیین متغیرهای محوری از دستهبندی معنایی، تحلیل همپوشانی و نظرات خبرگان استفاده شده است. درنهایت 9 متغیر مستقل که نشأت گرفته از حق به شهر هستند، شامل: اندیشه فلسفی، حق به شهر، حق شهروندی، تولید فضا، اندیشه سیاسی، حکمروایی، شرایط اقتصادی، شرایط اجتماعی و شرایط فرهنگی استخراج و. با استفاده از این دادهها مدل موردنظر پژوهش تدوین شد. نتایج و بحث: در طرحهای سنتی توسعه شهری پس از برآورد سرانههای خدماتی وضع موجود براساس جمعیت و مساحت شهر و مقایسه آن با سرانهها و استانداردهای مرجع و سرانههای جدیدی پیشنهاد و در طرحهای شهری لحاظ میشود، اما تجربیات چند دهه از نظام برنامهریزی کشور، مبتنی بر این الگو، مؤید این است که در عمل، این الگو با مباحث نظری فاصله زیادی دارد و نتیجه آن توسعه کالبدی ناموزون شهرها، ایجاد محلات حاشیهای، فقر، افت استانداردهای زندگی، کمبود مراکز خدماتی و نابرابری در برخورداری از امکانات است. از همین رو، ابتدا متغیرهای اثرگذار از منظر رویکرد حق به شهر شناساییشده و سپس فرضیهسازی و آزمون فرضیات انجامشد. براساس نتایج کسب شده، طرحهای شهری از نظر محتوا و ساختار نظری تاحدی تغییر یافتهاند، اما علیرغم چرخش محتوایی، توان تولید فضای مطلوب برای شهروندان را ندارند. در این پژوهش ، این موارد بررسی شده و متغیرها براساس رویکرد حق به شهر حول دو بعد پراکنش خدمات و تولید فضا متمرکز شدهاندکه شامل ابعاد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، حکمروایی شهری، حق شهروندی، اندیشههای سیاسی و فلسفی و پارادایمهای فکری هستند که تاکنون نتوانستهاند جایگاه مطلوبی در ارتباط با رویکرد حق به شهر در طرحهای توسعه شهری داشته باشند. نتیجهگیری: این مطالعه بر اهمیت تمرکز بر حق به شهر برای دسترسی برابر به فضای زندگی عادلانه برای ساکنان شهر تأکید میکند.. نتایج نشان میدهد که در طول سالیان متمادی، طرحهای توسعه شهری ایران از نظر محتوا و ساختار نظری، دچار تحولات اساسی شدهاند و نقایص آنها حتیالمقدور اصلاح شده است. اگرچه این چرخش نظری در بسیاری از موارد خلأهایی ایجاد کرده است، در بسیار موارد، توان تولید فضای مطلوب بهویژه براساس رویکرد حق به شهر، برای شهروندان کافی نبوده است. در روند پژوهش، برای نخستینبار، هفت متغیر کلیدی در قالب دو بعد «تولید فضا» و «پراکنش خدمات» همزمان مورد بررسی قرار گرفته و فرضیههای مربوط بر اساس یک چارچوب نظری نوین توسعه یافته و آزمون شده است. این رویکرد نقاط ضعف رویکردهای سنتی، که غالباً بر پایه برآوردهای جمعیتی و مساحت استوار بودند، نقد میکند و تمرکز بر شرایط محیطی، فرهنگی و اجتماعی را در فرآیند برنامهریزی و طراحی شهری مورد تأکید قرار میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| انتقادی؛ توزیع خدمات؛ حق به شهر؛ عدالت فضایی؛ ایران | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 729 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 28 |
||