تحلیل فضایی رابطۀ بین فرم شهری و دسترسی در محلههای تهران | ||
| نشریه سنجش از دور و GIS ایران | ||
| مقاله 1، دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 66، 1404، صفحه 1-20 اصل مقاله (2.3 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/gisj.2024.233365.1183 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد ُسلیمانی لامیانی1؛ عامر نیک پور* 1؛ صدیقه لطفی1؛ حامد عباسی2 | ||
| 1گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران | ||
| 2گروه طراحی شهری، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران | ||
| چکیده | ||
| سابقه و هدف: توسعۀ شهری، با رویکردی مبتنیبر فرم فشرده و پایدار، نقش مؤثری در بهینهسازی الگوهای سفر شهری ایفا میکند. چنین ساختاری با کاهش مسافتهای سفر، ارتقای امکان پیادهروی، افزایش دسترسی به خدمات شهری و کاهش وابستگی به خودرو شخصی همراه است. در این میان، محلههایی با تراکم جمعیتی و اختلاط کاربری بالا، درقیاس با مناطق کمتراکم حاشیهای، از مزیتهایی چون کوتاهی مسیر و تنوع دسترسی برخوردارند. کلانشهر تهران، بهمنزلۀ یکی از پرجمعیتترین و گستردهترین شهرهای ایران، در دهههای اخیر با رشد افقی و پراکندگی فضایی چشمگیری مواجه بوده و این مسئله به افزایش فاصلههای میان مبدأ و مقصد و درنتیجه، بروز چالشهایی در حوزۀ عدالت فضایی و دسترسی منجر شده است. در چنین شرایطی، برنامهریزی کالبدی با هدف ارتقای فرم شهری، بهگونهای که بتواند نیازهای شهروندان را در کمترین فاصله و با بیشترین سهولت تأمین کند، از اولویتهای اساسی مدیریت شهری محسوب میشود. درعینحال مرور منابع موجود نشان میدهد که بیشتر مطالعات پیشین در سطوح کلانشهری یا منطقهای انجام شدهاند و اطلاعات اندکی دربارۀ نحوۀ توزیع دسترسی، در سطح محلههای شهری، وجود دارد. پژوهش حاضر، با هدف پر کردن این خلأ، رابطۀ میان فرم شهری و میزان دسترسی در محلههای شهر تهران را بررسی میکند. مواد و روشها: این پژوهش از نوع کاربردی و با روش توصیفیـ تحلیلی انجام شده است. بهمنظور گردآوری مبانی نظری، از مطالعات اسنادی و کتابخانهای بهره گرفته شد. دادههای مورد استفاده شامل بلوکهای آماری سال 1395 مرکز آمار ایران، نقشههای کاربری اراضی شهری تهران و اطلاعات شبکۀ معابر از پایگاه Open Street Map است. برای ارزیابی فرم شهری، از هفت شاخص منتخب در حوزۀ ساختار کالبدی، شامل تراکم، اتصال و اختلاط کاربری، استفاده شد. همچنین برای سنجش میزان دسترسی در سطح محلهها، مدل جاذبۀ هنسن به کار رفت. درنَهایت، برای تحلیل ارتباط میان متغیرهای فرم شهری و شاخص دسترسی، از آزمونهای آماری در نرمافزار SPSS استفاده شد. نتایج و بحث: یافتههای پژوهش نشان میدهد که محلههای واقع در مناطق 14، 8، 10 و 17 که در محدودۀ مرکزی شهر قرار دارند، درمقایسه با سایر مناطق، دارای فرم شهری پایدارتر و متراکمتریاند و درمقابل، مناطق 21 و 22 در غرب تهران از الگوی کالبدی پراکنده و ناپایدارتری تبعیت میکنند. نتایج تحلیل دسترسی نیز حاکی از آن است که در سطح شهر تهران، الگوی دسترسی بهصورت پراکنده توزیع شده است؛ بااینحال تمرکز بالای شاخص دسترسی در نواحی مرکزی، بهویژه منطقۀ 12، مشهود است. درمقابل، نواحی غربی شهر، بهویژه در مناطق 21 و 22 با محدودیتهای شایان توجهی در دسترسی مواجهاند. مقایسۀ یافتههای این پژوهش با مطالعات پیشین نیز نشان میدهد که ازمنظر پایداری بافت مرکزی شهر تهران، نتایج با مطالعات سرور و همکاران (2020) و نیکپور و همکاران (2018) همخوانی دارد. اما دربارۀ همراستایی فرم مرکزی شهر با الگوهای پایدار، نتایج بهدستآمده با یافتههای میتروپولوس (2023) در تضاد است. نتیجهگیری: نتایج پژوهش نشان داد که اگرچه فرم شهری با سطح دسترسی رابطۀ معناداری دارد، این رابطه چندان قوی نیست و سایر عوامل نیز در تعیین سطح دسترسی نقشآفریناند. بااینحال، ازمیان شاخصهای فرم شهری، تراکم ساختمانی بیشترین همبستگی را با شاخص دسترسی نشان داده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فرم شهری؛ دسترسی؛ تراکم؛ اتصال؛ اختلاط کاربری؛ تهران | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Spatial Analysis of the Relationship between Urban Form and Accessibility in Tehran’s Neighborhoods | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Soleymani lamyani1؛ Amer Nikpour1؛ Sedigheh Lotfi1؛ Hammed Abbasi2 | ||
| 1Dep. of Geography and Urban Planning, University of Mazandaran, Babolsar, Iran | ||
| 2University of Bu-Ali Sina, Hamedan, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: Urban development based on a compact and sustainable urban form plays a significant role in optimizing urban travel patterns. This structure contributes to reducing travel distances, promoting walkability, improving access to urban services, and decreasing dependence on private vehicles. In this context, neighborhoods with higher population density and land-use mix offer shorter travel distances and greater accessibility compared to low-density suburban areas. Tehran, as one of the largest and most populous metropolises in Iran, has experienced substantial horizontal growth and spatial dispersion in recent decades. This expansion has increased the distance between origins and destinations, raising serious concerns about spatial equity and accessibility. Accordingly, spatial planning aimed at enhancing urban form to meet residents’ needs within short distances and with greater ease has become a key priority for urban management. However, a review of existing literature reveals that most previous studies have focused on macro-level scales such as cities or regions, while limited information is available on accessibility at the neighborhood level. This research aims to fill this gap by analyzing the relationship between urban form and neighborhood-level accessibility in Tehran. Materials and Methods: This applied study adopts a descriptive-analytical approach. To gather theoretical foundations, documentary and library studies were conducted. The required data were obtained from the 2016 statistical blocks provided by the Statistical Center of Iran, Tehran’s urban land-use maps, and Open Street Map (OSM). Seven key indicators were used to evaluate urban form, including measures of density, connectivity, and land-use mix. Hansen’s gravity-based model was employed to assess accessibility across neighborhoods. Finally, statistical tests in SPSS were used to examine the relationship between urban form variables and the accessibility index. Results and Discussions: The research findings indicate that neighborhoods in districts 14, 8, 10, and 17—located in central Tehran—exhibit more sustainable and compact urban forms compared to other districts. In contrast, districts 21 and 22 in the western part of the city show more dispersed and unsustainable spatial patterns. Accessibility analysis revealed that although accessibility levels are somewhat scattered across Tehran, the highest concentration is observed in central areas, particularly in district 12. Conversely, neighborhoods in the western areas, especially districts 21 and 22, experience limited accessibility. Comparing the results with previous studies shows alignment with Sarvar et al. (2020) and Nikpour et al. (2017) in terms of central Tehran’s more sustainable form. However, the findings contradict Mitropoulos (2023) regarding the sustainability of the central urban form. Conclusions: The results of the study showed that urban form has a significant relationship with the level of accessibility, but this relationship is not very strong and other factors also determine the level of urbanization. However, among the urban form indicators, building density has the highest correlation with the indicators shown. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| urban form, accessibility, density, urban neighborhoods, Tehran | ||
| مراجع | ||
|
Abdollahi, A.A. & Ghasemi, M., 2018, Evaluation Proceeds Model Middling Kriging in Distribution Spatial Land Use City (Case Study: City Kerman), jgs., 18(50), PP. 235-252, https://dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.22287736.1397.18.50.12.7 Banai, R. & Antipova, A., 2016, Retail- Center Viability and Urban Form: International Review of Retail, Distribution and Consumer Research, 26(5), PP. 521-540. Bardhan, R., Kurisu, K. & Hanaki, K., 2015, Does Compact Urban Forms Relate to Good Quality of Life in High Density Cities of India? Case of Kolkata, Cities, 48, PP. 55-65, https://doi.org/10.1080/09593969. 2016.1202855. Bibri, S.E., 2013, ICT for Sustainable Urban Development in the European Information Society: A Discursive Investigation of Energy Efficiency Technology, Master Thesis, School of Culture and Society, Malmö University. Bok, J. & Kwon, Y., 2016, Comparable Measures of Accessibility to Public Transport Using the General Transit Feed Specification, Sustainability, 8(3), P. 224, https://doi.org/10.3390/su8030224. Cervero, R., Sarmiento, O.L., Jacoby, E., Gomez, L.F. & Neiman, A., 2009, Influences of Built Environments on Walking and Cycling: Lessons from Bogotá, International Journal of Sustainable Transportation, 3(4), PP. 203-226, https://doi.org/10.1080/15568310802178314. Chen, W., Wu, A.N. & Biljecki, F., 2021, Classification of Urban Morphology with Deep Learning: Application on Urban Vitality, Computers, Environment and Urban Systems, 90, P. 101706. Ermagun, A., 2021, Transit Access and Urban Space-Time Structure of American Cities, Journal of Transport Geography, 93, P. 103066. Ghadami, M., Bahrami, Y. & Deylam Salehi, M., 2017, The Effect of Urban Physical Form on Citizen's Travel Mode (Case study: Sari city), Journal of Physical Development Planning, 2(2), PP. 45-56. He, Q., He, W., Song, Y., Wu, J., Yin, Ch. & Mou, Y, 2018, The Impact of Urban Growth Patterns on Urban Vitality in Newly Built-Up Areas Based on an Association Rules Analysis Using Geographical ‘Big Data’, Land Use Policy, 78, PP. 726-738, https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2018.07.020. Hofstad, H., 2012, Compact City Development: High Ideals and Emerging Practices, European Journal of Spatial Development, 10(5), PP. 1-23, https://doi.org/10.5281/ zenodo.5139751. Habib, F. & Khastoo, M., 2014, An Analytical Approach to the Impact of Urban Physical Aspects on Culture and Behavior, Architecture and Urban Development, 4(1), PP. 17-24. Joss, S., 2010, Eco-Cities: A Global Survey 2009, WIT Transactions on Ecology and the Environment, 129(1), PP. 239-250. Lan., F., Gong, X., Da, H. & Wen, H., 2020, How Do Population Inflow and Social Infrastructure Affect Urban Vitality? Evidence from 35 Large-and Medium-Sized Cities in China, Cities, 100, P. 102454, https://doi.org/10.1016/j.cities.2019. 102454. Lee, C., 2020, Impacts of Two-Scale Urban form and Their Combined Effects on Commute Modes in US Metropolitan Areas, Journal of Transport Geography, 88, P. 102821, https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo. 2020.102821. Levinson, D.M. & King, D.A., 2019, A Political Economy of Access: Infrastructure, Networks, Cities, and Institutions, Network Design Lab. Li, S.M. & Liu, Y., 2017, Land Use, Mobility and Accessibility in Dualistic Urban China: A Case Study of Guangzhou, Cities, 71, PP. 59-69, https://doi.org/10.1016/j.cities. 2017.07.011. Liu, D. & Shi, Y., 2022, The Influence Mechanism of Urban Spatial Structure on Urban Vitality Based on Geographic Big Data: A Case Study in Downtown Shanghai, Buildings, 12(5), P. 569, https://doi.org/10.3390/buildings1205056. Lotfi, S., Nikpour, A. & Suleimani, M., 2019, Investigating the Impact of City Form on Energy Consumption in Residential Sector (A Case Study: City of Hamedan), Sustainable City, 2(1), PP. 109-122, https://doi.org/10.22034/jsc.2019.92853. Mitropoulos, L., Karolemeas, C., Tsigdinos, S., Vassi, A. & Bakogiannis, E., 2023, A Composite Index for Assessing Accessibility in Urban Areas: A Case Study in Central Athens, Greece, Journal of Transport Geography, 108, P. 103566, https://doi.org/ 10.1016/j.jtrangeo.2023.103566. Natekal, A., 2023, Sustainable Urban Form and the Creative Class: Insights from Southern California, Journal of Planning Education and Research, 44(4), https://doi.org/10.1177/ 0739456X231160426. Nikpour, A., Lotfi, S. & Rezazadeh, M., 2017, Analysis of the Relationship between Urban Form and Access Indicator (Case Study: Babolsar City), Spatial Planning, 7(3), PP. 85-106, https://doi.org/10.22108/ sppl.2017.105094.1091. Nikpour, A., Mohammadyari, B. & Soleymani, M., 2022, Spatial Modeling of Factors Affecting Building Density: A Case Study of Hamedan City, Spatial Planning, 12(2), PP. 27-46, https://doi.org/10.22108/sppl. 2022.127142.1559. Pishgar, E. & Mohammadi, A., 2020, An Analysis of Changes in Housing Indicators in the Metropolis of Tehran during the Period 2009-2019, Urban Economics and Planning, 1(2), PP. 106-118, https://doi.org/ 10.22034/UE.2020.09.02.05. Rahnama, M.R. & Aghajani, H., 2013, Accessibility Analysis in Mashhad Metropolitan, Journal of Geography and Regional Development, 11(1), https://doi.org/ 10.22067/geography.v11i20.30705. Rapoport, E. & Vernay, A.L., 2011, Defining the Eco–City: A Discursive Approach, Paper Presented at the Management and Innovation for a Sustainable Built Environment Conference, International Eco– Cities Initiative, Amsterdam, The Netherlands, PP. 1-15. Rastegar, H., 2017, A Comparative Study of the Influence of Urban Form on Urban Travel Behavior and Fuel Consumption of Vehicles, Haft Hesar J. Environ. Stud., 5(19), PP. 19-30, https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1. 23225602.1396.5.19.4.4. Sarvar, H., Pahlavan, M., Mobaraki, O. & Kirizadeh, M., 2020, Spatial Analysis of the Relationship between Urban Form and the Studied Access Index: Maragheh City, Geography and Development, 18(60), PP. 157-180, http://dx.doi.org/10.22111/GDIJ. 2020.5654. Shahabian, P., Taban Tarashkar, S. & Tavasoli, M., 2019, Analyzing the Relationship between Social and Economic Factors of Floor Area Ratio in Takhti Neighborhood, Zone 12 of Tehran Using GWR, Armanshahr Architecture & Urban Development, 11(25), PP. 329-342. Shakarami, K., Rahnama, M. & Shokouhi, M.A., 2021, Analysis of the Spatial Development of Karaj Urban Form with Futures Studies Approach, Spatial Planning, 11(4), PP. 129-150, https://doi.org/10.22108/sppl.2022. 130439.1611. Shojaeian, A., Nikpour, A., Aligholizadeh Firouzjaei, N. & Soleymani, M., 2023, Identifying Potential Areas for Infill Development Using Remote Sensing: Ahvaz Metropolis, Motaleate Shahri, 12(45), PP. 83-96, https://doi.org/10.34785/J011. 2023.009. Statistical Center of Iran, General Population and Housing Census, 2016. Stevenson, M., Thompson, J., de Sá, T.H., Ewing, R., Mohan, D., McClure, R. & Woodcock, J., 2016, Land Use, Transport, and Population Health: Estimating the Health Benefits of Compact Cities, The Lancet, 388(10062), PP. 2925-2935. Tsou, K.W., Hung, Y.T. & Chang, Y.L., 2005, An Accessibility-Based Integrated Measure of Relative Spatial Equity in Urban Public Facilities, Cities, 22(6), PP. 424-435, https://doi.org/10.1016/j.cities.2005.07.004. Wei, Y.D. & Ewing, R., 2018, Urban Expansion, Sprawl and Inequality, Landscape and Urban Planning, 177, PP. 259-265, https://doi.org/ 10.1016/j.landurbplan. 2018.05.021.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,628 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 803 |
||