تحلیل محتوای اسناد موقوفات روحانیون شهر بارفروش در دورة قاجار (1344-1210 ق) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مجله تاریخ ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مقاله 8، دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 35، 1403، صفحه 175-210 اصل مقاله (3.47 M) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/irhj.2024.234320.1286 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| فرشید نوروزی* 1؛ حمیدرضا آریان فر2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2استادیار، بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| روحانیون طبقهای بانفوذ در دورة قاجاریه به شمار میآمدند و در حیات اجتماعی و سیاسی ایران در آن زمان نقشی تعیینکننده داشتند. اسناد برجایمانده از این دوره نشان میدهند روحانیون، از طریق وقف، در امور عامالمنفعه و مذهبی و خیریه حضور فعالی داشتند. وقف به عنوان یکی از سرمایههای اقتصادی در دورة قاجار، باعث افزایش نفوذ و اعتبار روحانیون در میان طبقات مختلف اجتماعی گردید. با وجود این، اسناد موقوفات مربوط به این گروه در دورة قاجار کمتر بررسی شده است. بررسی مندرجات وقفنامههای روحانیون کمک میکند از ویژگیها و انواع مصارف موقوفات این گروه اجتماعی و نیز از مشاغل، بازارها، کاروانسراها، خانهها، تکایا و مساجد و محلات شهر بارفروش در دورة قاجار اطلاعات نابی به دست آید. این پژوهش بر آن است با روش تحلیل محتوا و از طریق مطالعۀ مندرجات و محتوای اسناد وقفنامههای روحانیون واقف شهر بارفروش، مسائلی همچون مصارف موقوفات روحانیون، میزان و تنوع موقوفات و کارکرد آنها را بررسی و تبیین نماید. یافتههای تحقیق نشان میدهند در میان اموال وقفشدۀ روحانیون، زمین، خانه، دکان و باغ بیشترین فراوانی را دارند و در مورد مصارف موقوفات روحانیون، تعزیهداری و عزاداری امام حسین (ع) در رتبة اول و امور خیریه و عامالمنفعه و اولاد در مراتب بعدی قرار دارند. همچنین موقوفات در عصر ناصرالدین شاه و سالهای بعد از آن رونق بیشتری داشت که دلیل آن ثبت، مدیریت و حفظ موقوفات در قالب نظام دیوانسالاری جدید و افزایش سطح درآمدی جامعه نسبت به دوران آغازین حکومت قاجاریه بود. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| روحانیون؛ وقفنامهها؛ دورة قاجاریه؛ اسناد وقفی؛ بارفروش (بابل) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| عنوان مقاله [English] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Content Analysis of Endowment Documents of the Clergy in the City of Bar Forosh during the Qajar Period (1210-1344 AH) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| نویسندگان [English] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Farshid Noroozi1؛ Hamidreza Aryanfar2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1PhD in the history of Islamic Iran, Payam Noor University, Tehran, Iran. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2Assistant Professor, Iranian Studies Foundation, Tehran, Iran. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| چکیده [English] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Clergymen were an influential class during the Qajar period, and played a decisive role in the Iranian social and political life at that time. The surviving documents from this period show that clerics played an active role in public benefit, and religious and charitable affairs among other social groups through endowments (Waqf). Endowments, as one of the economic capitals during the Qajar period, increased the influence and prestige of clerics among different classes and played an active social role among them. Nevertheless, the endowment documents related to this group in the Qajar period have been less investigated. Examining the contents of clerics’ endowments will help in obtaining information about the types, uses, and characteristics of the endowments of this social group, as well as acquiring first-handed information about jobs, markets, caravanserais, houses, takyehs and mosquesin the neighborhoods of Barforosh city during the Qajar era. Introduction: In Iran during the Islamic era, the endowment, as the most obvious example of benevolence, cooperation, and lasting righteous action, was and is the source of many scientific, cultural, social, and economic services. This long-lasting tradition was popular in Iran during the Qajar period and earlier periods, and the political and military events and developments of this period could not stop people’s attention from this benevolent cause. During the Qajar era, clerics were one of the important and influential groups in the society of the Qajar era, who paid a lot of attention to the issue of endowment and dedicated a large part of their property to religious and charitable causes. In this article, the endowments of the clerics of the city of Barforosh (Babol) in Mazandaran province, during the rule of the Qajars, are examined. From this point of view, in this article, the clerics of Barforosh City have been examined as waqifs and not as trustees. Also, the endowments of letters have been selected, whose endowment was within the city of Barfarosh. Materials and Methods: This research aims to analyze the content of waqfnamahs (endowment documents) of the clergy in the city of Bar Forosh during the Qajar period (1210-1344 AH). The study will use a content analysis approach to examine the following aspects of the waqfnamahs. To analyze and explain the expenditures of endowments made by the clergy. To determine the extent and diversity of these endowments and their functions. To extract statistics and information from the documents to achieve the aforementioned objectives. The research will use a quantitative and qualitative approach to analyze a sample of endowment documents (waqfnamahs) from the city of Bar Forosh. The waqfnamahs will be collected from the archives of the city of Bar Forosh and other relevant libraries and institutions. The data will be analyzed using statistical methods and content analysis. Results and discussion: During the Qajar period (1785-1925), the country experienced significant political, social, and economic changes. One group that played a key role in these transformations was the clergy. The clergy were a powerful and influential class in Qajar society. They held significant religious authority and played a vital role in the education and moral guidance of the population. In addition, they were often involved in politics and government. One of the ways that the clergy exercised their influence was through the use of endowments (waqf). Endowments are charitable donations that are made in perpetuity. They can be used to support a variety of purposes, such as religious education, healthcare, and public works. Endowment documents (waqfnamahs) are a valuable source of information about the social, economic, and religious history of the Qajar period. They provide insights into the role of the clergy in society, the types of institutions that they supported, and the impact of their endowments on the community. The study of endowment documents from the city of Bar Forosh can shed light on the types of endowments that were established by the clergy, the purposes of these endowments, and the beneficiaries of these endowments. Endowments had a significant impact on Qajar society. They helped to provide essential services, such as education and healthcare, to the population. They also played a role in promoting economic development. In addition, endowments helped to strengthen the social and political power of the clergy. By providing for the needs of the community, the clergy were able to build trust and goodwill among the population. This, in turn, gave them greater influence in political and social affairs. The study of endowment documents from the city of Bar Forosh can provide valuable insights into the role of the clergy in Qajar society. This research can help us to better understand the social, economic, and religious history of this important period in Iranian history. This study will contribute to the understanding of the role of the clergy in the social, economic, and religious life of Iran during the Qajar period. It will also provide valuable information for policymakers and scholars interested in the history of waqf in Iran. Conclusion: The findings of the research show that among the endowed property of clerics, land, house, shop, and garden were the most abundant, and regarding the endowments of clerics, bar vendors, recitation and mourning of Imam Hossein (P.B.U.H.) are in the first rank, charity, and charitable works, and children are in the next rank. Also, the creation of endowments by clerical merchants in the era of Naser al-Din Shah and the years after that was more prosperous due to the registration, management, and preservation of endowments in the form of the new bureaucratic system and the increase in the income level of the society compared to the early days of the Qajar rule. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| کلیدواژهها [English] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Clergymen, Endowments, Qajar Period, Endowment Documents, Barfarosh (Babol) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
مقدمه وقف با انگیزة نیکوکاری دارای سابقهای طولانی در تاریخ بشر است. توجه انسان به این موضوع ریشه در میل او به ماندگاری و جاودانگی دارد؛ انسان با صرف بخشی از داراییاش در امور عامالمنفعه، نامش را جاودانه میسازد. در فرهنگ ایرانی روحیة احسان و نیکوکاری و نوعدوستی غالباً در قالب سنت حسنة وقف و امور خیریه و عامالمنفعه نمود یافته و همواره پاداش و اجر فراوان اخروی و شهرت و نام نیک واقف را به همراه داشته است. در ایران دوران اسلامی، وقف، به عنوان بارزترین مصداق احسان، تعاون و عمل صالح ماندگار، منشأ خدمات علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بوده و همواره مورد اقبال بوده است. این سنت دیرپا در ایران دورة قاجار رواج داشت و رویدادها و تحولات سیاسی و نظامی این دوره نتوانست توجه مردم را از این امر خیرخواهانه باز دارد. در این دوره، روحانیون که از گروههای مهم و ذینفوذ در جامعه بودند، به موضوع وقف توجه زیادی داشتند و بخش زیادی از اموال خود را وقف امور مذهبی و عامالمنفعه میکردند. در این مقاله موقوفات روحانیون شهر بارفروش (بابل)[1] ایالت مازندران در زمان حکمرانی قاجارها بررسی میشود. از این منظر، روحانیون شهر بارفروش به عنوان واقف و نه به عنوان متولی در نظر گرفته شدهاند. همچنین وقفنامههایی انتخاب شدهاند که موقوفة آنها در محدودة شهر بارفروش بوده است. در این پژوهش با بررسی اموال وقفشده و مصارف آن، با محوریت اسناد موقوفات ادارة اوقاف و امور خیریۀ بابل، سعی میشود تحلیلی در این زمینه به دست آید. در واقع با بررسی اسناد موقوفاتی که روحانیون دورة قاجار در بارفروش ثبت کردهاند، هم به آگاهی بیشتری در مورد مصارف و کارکردها و ویژگیهای موقوفات این طبقۀ اجتماعی دست پیدا میکنیم و هم به اطلاعاتی ناب درخصوص مشاغل، بازارها، کاروانسراها، خانهها، تکایا، مساجد و محلات شهر بارفروش در این دورة تاریخی میرسیم. چنین موضوعی تاکنون مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است و این مقاله از این جهت پژوهش جدیدی محسوب میشود.
روحانیون که در دوران اسلامی همواره از گروههای تأثیرگذار جامعه بودند، در عصر قاجار و بعد از آن به واسطۀ حضور در عرصههای اجتماعی و فرهنگی در مقایسه با سایر گروههای اجتماعی از شأن و حقوق اجتماعی قابل ملاحظهای بهرهمند شدند. آنها در این دوره، با بهره بردن از مشروعیت محدود دولت و افزایش نفوذ خود در جامعة شیعه به عنوان نایبان موقت امام، موقعیت اجتماعی تعیینکنندهای به دست آوردند، به گونهای که این موقعیت سبب شد بیشتر به مردم نزدیک شوند و از نهاد سیاسی کناره بگیرند (کمالی، 1381، 68). حکومت قاجار برای اجرای وظایف مختلف عمومی به همکاری علما نیاز داشت و در شهرهای بزرگ، امامجمعه، شیخالاسلام، قاضی و پیشنماز مساجد بزرگ را منصوب میکرد و به آنان مواجب میپرداخت، با وجود این، موقعیت علما هرگز همانند موقعیت یک کارگزار حکومت نبود و روحانیان نزد مردم از چنان مقامی برخوردار بودند که شاهان قاجار ناگزیر در احترام گذاشتن به آنها با مردم همصدا میشدند. آنها تنها گروهی بودند که در غیاب وسیلهای مؤثر برای بیان افکار عمومی، به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر حکومت عمل میکردند. روحانیان گاهی میتوانستند مانع برخی از اقدامات شوند و نقش مصلح را ایفا نمایند و در حد امکان پناهگاه مردم در برابر ظلم و بیعدالتی باشند. همچنین علما تماس دائمی با مردم داشتند و میان آنها همبستگی وجود داشت، حال آنکه مقامات حکومتی اغلب به هنگام جمعآوری مالیات و سربازگیری با مردم در تماس بودند (لمبتون، 1375، 362-363). به طور کلی، قدرت اجتماعی علما و روحانیون در عصر قاجاریه افزایش یافت و به تبع آن بر امتیازات اقتصادی، حقوقی و سیاسی آنها افزوده شد. در این دوره، رواج و رعایت قانون شرع، واگذاری مناصب قضایی و آموزشی به روحانیون و تصدی موقوفات، مدارس دینی، محاکم شرعی و برخی امور دیوانی و دفتری بر قدرت روحانیت افزود (الگار، 1359، 35؛ بشیریه، 1377، 242).
نظام اوقاف را در دورة قاجار (1210-1344ق) میتوان از حیث چگونگی اداره، به سه مقطع زمانی تقسیم کرد: در مقطع زمانی اول که از آغاز حکومت قاجار در سال 1210ق تا 1271ق را در بر میگیرد، ثبت و ادارۀ موقوفات و تولیت آنها بیشتر تحت نظر و نفوذ روحانیون و مجتهدان بود. اگر ملک وقفی در محل زندگی یک مجتهد یا روحانی برجسته بود، معمولاً برای ادارة آن به نظر او توجه میشد. علاوه بر این، روحانیون و مجتهدان برجسته با مهر کردن ذیل اسناد موقوفه، صحت و اصالت آنها را تأیید میکردند (ملکم، بیتا، 166؛ الگار، 1369، 21). مقطع دوم، فاصلۀ سالهای 1271ق تا پیش از تصویب قانون اوقاف و معارف کشور (1328ق) را در بر میگیرد. در این دوره که مقارن با حکومت ناصرالدین شاه و تلاشها برای تغییر و تحول در ساختار اداری کشور بود، سعی شد مدیریت کلی امور موقوفات به وزارتخانهای واگذار شود که عناوینی چون «وزارت معارف و اوقاف»، «وزارت وظایف و اوقاف»، «وزارت فواید عامه»، «وزارت معارف، اوقاف و پست» به آن داده شد (مستوفی، 1384، 88-89؛ خورموجی، 1363، 243). همسو با این تصمیمگیری، برخی امور موقوفات در اختیار متصدیان این وزارتخانهها قرار گرفت که به تدوین برخی ضوابط و صدور فرمانهایی برای ساماندهی موضوعات مرتبط با اوقاف میپرداختند (آدمیت، 1385، 176). با وجود این، از نقش نظارتی روحانیون بر موقوفات کاسته نشد، زیرا براساس همان ضوابطی که وزارتخانههای متولی امر موقوفات صادر کرده بودند، صورتحسابهای دخل و خرج موقوفات میبایست پس از تأیید مجتهدین برای وزارت وظایف و اوقاف ارسال میشد (لمبتون، 1388، 94). مقطع سوم، به سالهای پس از برقراری حکومت مشروطیت (1324ق) برمیگردد که مجلس شورای ملی با تصویب قانون «وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه» در سال 1328ق، قانونمند کردن ادارة وقف و استفاده از عواید موقوفات برای توسعة معارف کشور را مد نظر قرار داد (ریاحی سامانی، 1378، 34).
در دورة قاجار، برخی از روحانیون شهر بارفروش، همانند دیگر گروههای اجتماعی، همه یا بخشی از اموال و املاک خـود را وقـف کردنـد. فهم نیات روحانیون و مصارف این وقفها نیازمند بررسی متن اسناد وقفنامههاسـت. بنابراین، در ادامه، ابتدا جدولی از موقوفات روحانیون شهر بارفروش ارائه میشود و سپس با استفاده از اطلاعات این جدول، هر یک از این موضوعات به صورت مبسوط بررسی میگردد.
جدول شمارۀ 1. موقوفات روحانیون شهر بارفروش در دورۀ قاجار[2]
در جدول شمارة 1 اطلاعات مربوط به واقف، عین موقوفـه، مصـارف و تـاریخ وقـف 66 وقفنامه آمده است. البته باید مد نظر داشت که در اغلب موقوفات، عین موقوفه شامل موارد متعدد و متنوعی است. برای نمونه «آقا بابا شیخالاسلام» در وقفنامـهاش زمین، نیم باب دکان و یک باب حمام را وقـف کرده است (سند شمارة 26/ ب). معمـولاً برای یک موقوفه نیات و مصارف متعددی نیز ذکر شده است. مثلاً «حاج ملا عبدالله تاجر» در وقفنامۀ خود مصارفی چون عزاداری برای حضرت خامس آل عبا، دادن نان و گوشت به فقرا و مساکین و بیوهزنان و یتیمداران و سالمندان و پرداخت مبلغ یک تومان بابت سوخت تکایای بارفروش در ایام محرم و تلاوت قرآن در ماه مبارک رمضان و تلاوت قرآن بر سر قبر در نجف یا کربلا را در نظر گرفته است (سند شمارة 29/ ع). بنابراین، در تحلیل آماری هر کدام از این اموال وقفشـده، اعـم از زمین، باغ و دکان و کارکردهای متنوع آنها در یک وقفنامه، یک مورد در نظـر گرفتـه شـده است. لـذا ممکن است تعداد رقبات و تعداد مصارف بیشتر از 66 موقوفۀ مندرج در جدول شمارة 1 باشد.
ساختار وقفنامههای دورة قاجار به این ترتیب است: 1. بسمله 2. دیباچه 3. مشخصات کامل واقف 4. شرط تحقق وقف (قصد قربت) 5. اظهار صیغه 6. کلیگویی جهت (مصرف) 7. مختصات موقوفه (رقبات) و حدود اربعۀ آن 8. مخارج (وظایف متولی) 9. متولی فعلی و سیستم انتخاب متولیان بعدی 10. متولی در صورت انقراض نسل 11. الفاظ تشریفاتی دال بر وقوع عقد و قبض و قبول متولی 12. خاتمه 13. تاریخ تحریر (رضایی، 1390، 139). اسناد موقوفات دورة قاجار با «تحمیدیهای» آغاز میشود که حاوی جملاتی در ناپایداری دنیا و فناپذیر بودن انسان است. این جملات دربردارندة ابیاتی به فارسی و عربی و تلمیحاتی به آیات و احادیث است. بسته به قلم نگارندۀ وقفنامه، این قسمت مختصر یا مطوّل است. پس از تحمیدیه، فرد واقف و موقوفه معرفی میشود. همچنین محل موقوفه به دقت معین و حدود آن مشخص میگردد. در این اسناد، موارد مصرف درآمد موقوفه و شرایطی که واقف در نظر گرفته است، دقیقاً قید میشود. بعد از مشخص کردن متولی، و در مواردی ناظر موقوفه، عباراتی در لعن و نفرین کسی که برخلاف شرایط تعیینشده در وقفنامه عمل کند، درج میشود. معمولاً در آخر وقفنامه آیۀ شریفۀ «فَمَنْ بد له بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یبَدِّلُونَهُ»[3] تحریر میشود تا کسی به خود اجازه ندهد در وقفنامه و رقبات آن و مصارف مقرّره تصرف نماید. همچنین در اسناد وقفنامه عباراتی آورده میشد مبنی بر اینکه واقف از مالکیت موقوفه دست کشیده و آن را به تصرف وقف داده است. در حاشیۀ سند وقفنامه نیز اثر انگشت یا مُهر برخی از روحانیون و شهود دیگر زده میشد. مطابق مندرجات این اسناد، میزانی از درآمد حاصل از موقوفه، قبل از آنکه صرف مقصود تعیینشده از سوی واقف شود، برای مصارف دیگری مثل حق التولیه، حق النظاره و حفظ عین موقوفه (تأمین مخارج ضروری بنا و تعمیرات لازم آن) کسر میگردید.
بررسی 66 سند وقفی روحانیون بارفروش در دورة قاجاریه نشان میدهد که 7 وقف، یعنی 11 درصد، پیش از حکومت ناصرالدین شاه (1210-1264ق)، 29 وقف، یعنی 44 درصد، در دوران حکومت ناصرالدین شاه (1264-1313ق) و 30 وقف، یعنی 45 درصد، بعد از حکومت ناصرالدین شاه (1314-1344ق) ثبت شده است. نتایج آماریِ فوق توسعه و رشد موقوفات را در عصر ناصرالدین شاه و بعد از آن نشان میدهد. به نظر میرسد ایجاد ساختار اداری نظارت بر موقوفات در دل دیوانسالاری دورة ناصری و نیز فراهم شدن امنیت و رونق نسبی وضع اقتصادی ایران در این عهد، تمایل روحانیون بارفروش را به تشکیل نهادهای خیریه و عامالمنفعه افزونتر کرده بود.
نمودار شمارة 1. دورهبندی تعداد موقوفات روحانیون بارفروش در دورة قاجار
روحانیون واقف بارفروش با انگیزههای دینی و خیرخواهانه دارایی خود را وقف میکردند. چنانکه کسب رضای خداوند در متن بیشتر وقفنامهها به صراحت بیان شده است. مثلاً آقا شیخ ابوالحسن بارفروشی هدف از وقف اموال خود را چنین ذکر میکند: نظر به خبر صریح صحیح اذا مات این آدم انقطع عمله الا ثلاث علم ینتفع به و الولد الصالح و الصدقه الجاریه جناب مستطاب عمده العلماء الاعلام و زبده الفقهاء الفخام نخبه المحققین و زبده المدققین جناب آقا شیخ ابوالحسن بارفروشی سلمه الله و زید توفیقاته تجل حضرت مستطاب حجت الاسلام جناب آقای مد ظله العالی به جهت ذخیرۀ یوم معاد وقف صحیح شرعی و حبس مخلد ملی نمود طلباً لمرضات الله (سند شمارة 31/ الف). در کنار انگیزۀ شخصی، حفظ و اشاعۀ مذهب شیعه به ویژه حفظ و پاسداشت یاد و نام امام سوم شیعیان، امام حسین (ع)، وجه پررنگ نیت و انگیزۀ روحانیون واقف بارفروش بود. چنانکه در 55 وقفنامه از 66 وقفنامۀ روحانیون بارفروش به موضوع برگزاری عزاداری، تعزیهداری و اطعامدهی برای امامحسین (ع) اشاره شده است. برای نمونه «مشهدی آخوند بابا خلف مرحوم ملا محمد کریم درزی کلایی» در وقفنامهاش مینویسد که عواید حاصل از موقوفهاش را صرف تعزیهداری برای حضرت والا مرتبت ابا عبدالله الحسین و صحرای کربلا نمایند (سند شمارة 58/ الف). بنابراین، درصد زیادی از اموال برجایمانده از روحانیون بارفروش به تعزیهداری برای حضرت سیدالشهدا اختصاص مییافت. البته اهتمام به این قبیل امور تا حدی متأثر از فضای مذهبی زمانه و نیز سیاست و عملکرد حکومت وقت و عوامل حکومتی در ایالات هم بود. ارادت به حضرت سیدالشهدا در ایران از زمان حکومت صفویان گسترش یافته بود، ولی در دورة قاجار از شدت و حدّت بیشتری برخوردار گردید. حتی برخی از شاهان این دوره شخصاً بانی و مشوق برگزاری مراسم تعزیه برای امام همام و یارانش بودند و مکانهایی را نیز برای این منظور احداث کردند (فلاندن، 1324، 118؛ دوسرسی، 1362، 157). بعد از انگیزة دینی و مذهبی، پرداختن به امور عامالمنفعه نیز از نیات مهم واقفان بود. از 66 موقوفۀ روحانیون بارفروش، در دو مورد صراحتاً به مصارف خیرات و مبرات و امور عامالمنفعه اشاره شده است. در واقع بسیاری از واقفان هدفی جز خیرخواهی نداشتهاند.
در 66 سند بهدستآمده از موقوفات روحانیون بارفروش در دورة قاجار، 82 رقبه ثبت شده است. علت این تفاوت این است که برخی از واقفان اموال و داراییهای متعدد خود اعم از زمین، دکان، خانه و غیره را در یک وقفنامه ذکر میکردند. به همین خاطر تعداد رقبهها معمولاً بیشتر از تعداد موقوفات است. در مجموع 82 رقبه شامل 31 مورد زمین کشاورزی، 31 مورد خانه، 8 باب دکان، 5 باغ، 3 کاروانسرا، 1 حمام، 1 کتاب و 1 اسباب البیت است که جزئیات آن در نمودار شمارة 2 نشان داده شده است.
نمودار شمارة 2. تعداد و انواع رقبات موقوفات روحانیون بارفروش در دورة قاجار مجموعه وسایل تزئینی، وسایل خانه و وسایل آشپزی نیز از مواردی است که در بین موقوفات روحانیون واقف بارفروش دیده میشود. آنها این وسایل را برای رونق بیشتر مراسم عزاداری وقف میکردند. در موقوفات روحانیون بارفروش 2 مورد وقف مجموعه وسایل دیده میشود که متعلق به آقامیرزا محمد تاجر و حاج ملا عبدالله تاجر است. در وقفنامة حاج ملا عبدالله تاجر تعداد و انواع وسایلی که درج شده عبارتاند از: مسآلات. تفصیل مسینآلات در فراز ذیل است: دیگ نه من پز دستهدار به انضمام سرپوش در دیگ پز نه من پز دستهدار و زنجیردار به انضمام سرپوش... پز دسته و زنجیردار به انضمام سرپوش دو در برنجشوری بزرگ دردار، لگن برنجشوری بزرگ، دیگ چهار من زولهدار با سرپوش گلابگیر اعلا مجموعه ساخت مازندران و ساخت کاشان، دیگ شش من پز دستهدار با سرپوش، آفتابهلگن ساخت کاشان، سماور بزرگ دو عدد، دیگ شکرپزی دو تکه صرف تعزیه شود. آبکش، قدح بزرگ، سرقلیان نقرۀ کوچک، چلچراغ دوازده شاخه، آتش منقل مفرغ ۶ عدد، قالی سرانداز کنارهکش ۳ تخته، سنج چراغ آهنی ۶ عدد، طابه مسی بزرگ یک عدد (سند شمارة 29/ ع). در دورة قاجار، معمولاً در پایان مراسم تعزیه و روضهخوانی از عزاداران با قهوه، چای، قند، تنباکو، قلیان و اطعام پذیرایی میشد. بنابراین، تهیۀ لوازم مورد نیاز برای این نوع پذیراییها از موارد ضروری بود که واقفان در وقفنامۀ خود آن را لحاظ میکردند. روحانیون که از تمکن مالی برخوردار بودند، اسباب و لوازم آشپزخانه را هم وقف میکردند. برای نمونه شیخ علیجان بارفروش در وقفنامهاش بیان میکند که در مراسم عزاداری امام حسین (ع) ابتدا روضهخوانی صورت گیرد و سپس متولی از عزاداران با قند، چای، تنباکو و اطعام پذیرایی نماید (سند شمارة 108/ ع).
معمولاً در هر موقوفه مصارف و نیات متعددی منظور میشده است. بعضی از موقوفهها برای مصرفی معین و بعضی دیگر برای اجرای چند مصرف وقف میشدند. در اینجا برای 66 موقوفه، 84 ریزمصرف تعیین شده که در نمودار شمارة 3 نمایش داده شده است. نمودار شمارة 3. تعداد ریز مصارف موقوفات روحانیون واقف بارفروش در دورۀ قاجاریه در ادامه جزئیات این مصارف را با ذکر نمونههایی از موقوفات روحانیون در سه سرفصل کلی مصارف مراسم عزاداری، مصارف امور خیریه و عامالمنفعه و مصارف بر اولاد بررسی خواهیم کرد. 9-1. مصارف مراسم عزاداری درصد چشمگیری از مصارف موقوفات طبقات مختلف اجتماعی ایران به اقامۀ عزاداری برای ائمۀ اطهار و به خصوص امامحسین (ع) اختصاص دارد. این امر نشاندهندة جایگاه مراسم عزاداری در اندیشة واقفان و اهتمام آنها برای زنده نگه داشتن یاد و خاطرۀ امام سوم شیعیان است. این نوع وقف در مصارف موقوفات روحانیون بارفروش هم نمود زیادی دارد. چنانکه در 60 مورد از 66 وقفنامۀ مورد بررسی ذکر شده است که مال واقف صرف تعزیه و عزاداری برای سیدالشهدا یا سایر امامان شیعه شود و در 43 مورد از این وقفنامهها، مصرف وقف تنها به روضهخوانی و تعزیه برای امام حسین (ع) در ایام محرم و صفر و سایر ایام سال اختصاص یافته است. برای مثال، مشهدی ملا آقا «مساحت سه قفیز زمین اشجار را که به کدّ یمین و عرق جبین غرس نمود» وقف «تعزیهداری از اطعام و اجرت روضهخوان و سایر ضروریات الا هم فالاهم» در ایام عاشورا نمود (سند شمارة 101/ م) یا کربلایی شیخ یوسف عطار «یک باب سراخانۀ ملکی متصرفی ابتیاعی خود را که واقع است در عطار محله فی محلات بلدۀ طیبۀ بارفروش و مشتمل است بر یک اتاق، یک ایوان و یک فوقانی و یک مطبخ» را برای «تعزیهداری حضرت سیدالشهدا ابی عبدالله الحسین و سایر معصومین سلام الله علیهم اجمعین و انصار و اتباع ایشان، حق شهدای بدر و حنین رضوان الله علیهم اجمعین به روش معمول بین فرقۀ ناحیۀ اثنا عشریه» وقف کرد (سند شمارة 8/ ی). برخی روحانیون واقف در تنظیم سند موقوفۀ خود نحوه و ترتیب مصرف وقف در تعزیهداری و اقلام کلی هزینهها را نیز مشخص میکردند. در این نوع موقوفات پرداخت دستمزد روضهخوانها و وعاظ، تهیۀ غذای مجانی، قهوه، چای، قند و قلیان برای جمعیت شرکتکننده در مراسم عزاداری را تضمین میکردند. وقفنامۀ ملا ابوطالب بندپی الاصل نمونۀ این مورد است. وی در این وقفنامه که در ربیعالاول 1315ق تنظیم شده، آورده است که مخارج روضهخوانی شامل اطعام دادن و تهیۀ قند، چای و شربت مراسم و اُجرت روضهخوان است (سند شمارة 140/ الف). در وقفنامههای برخی از روحانیون برگزاری مراسم عزای امام حسین تقریباً در نیمی از سال و حتی در تمام طول سال تضمین شده است. مثلاً کربلایی شیخ یوسف عطار در وقفنامة ذیالقعده 1322ق برگزاری مراسم عزای امامحسین در تمام طول سال را از متولیان درخواست مینماید: «در شبهای دوشنبۀ تمام سنه در حسینیۀ خود واقف موفق صرف تعزیهداری روضهخوانی نماید» (سند شمارة 8/ ی). در دورة قاجار، مانند دورة صفویه، بیشتر عواید موقوفات، بیش از 70 درصد، به امور مذهبی، به خصوص عزاداری برای حضرت سیدالشهدا (ع)، اختصاص داشت و مردم عادی نیز برای مراسم مذهبی اهمیت بیشتری قائل بودند (ریاحی سامانی، 1387، 407).
9-2. امور خیریه و عامالمنفعه برخی از روحانیون واقف بارفروش اموال و دارایی خود را وقف امور خیریه و عامالمنفعه میکردند. امور خیریه موارد مختلفی از جمله تأمین مخارج طلاب، کمک به فقرا و مساکین، اطعام یتیمان و نیازمندان، دادن نان و گوشت به فقرا و نیازمندان، خرجی زوار مشاهد مشرفه و مصارف عروسی و عزا را در بر میگرفت و امور عامالمنفعه نیز شامل سوخت و روشنایی تکایا و مخارج مرقد و سوخت و فرش امامزاده میشد. در چنین وقفنامههایی به جزئیات مصارف محل مصرف موقوفه اشاره شده است. مثلاً حاجی ملا عبدالله تاجر در تنظیم وقفنامهاش به ریز موارد مربوط به امور خیریه اشاره کرده است: «نان و گوشت به فقرا و مساکین و بیوهزنان و یتیمداران و سالمندان و پرداخت مبلغ یک تومان بابت سوخت تکایای بارفروش در ایام محرم» (سند شمارة 29/ ع). ملا رقیه نیز در وقفنامۀ خود، در شعبان سال 1337ق، جزئیات مربوط به مصارف خیریه و عامالمنفعه را به وضوح مشخص کرده است: «در شب نیمۀ شعبان که شب برات است یک تومان نان و پنیر و یا خرما بدهند به فقرا و همسایگان و در دهم ذیالحجه که یوم قربانی میباشد، دو تومان بدهند. یک گوسفند بخرند قربانی نمایند، به فقرا و همسایگان بدهند» (سند شمارة 17/ ن). در واقع روحانیون واقف در مصارف موقوفاتشان رفع مشکلات اجتماعی و اقتصادی مردم را در نظر میگرفتند و از این طریق میکوشیدند در جهت حل معضلات زندگی عامۀ مردم قدم بردارند. برای نمونه، ملا فاطمه و ملا ذلیخا بخشی از مصارف موقوفهشان را وقف کمک به طلاب و علمای سادات و تأمین سوخت و روشنایی تکایای بارفروش کردند: «فی سبیل الله و مطلق خیرات و مبرات از قبیل مخارج طلبه و تهیۀ کتب علمیه و خرجی زوار مشاهد مشرفه و مصارف عروسی و عزا» (سند شمارة 35/ ف). 9-3. وقف بر اولاد وﻗﻒ ﺑـﺮ اوﻻد از دﻳﮕـﺮ مصارف ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت بارفروش در دورة قاجاریه بوده اﺳﺖ. ﺗﻔﺎوت وﻗﻒ ﺑـﺮ اوﻻد ﺑـﺎ به میراث ﮔﺬاﺷـﺘﻦ ﻣﻠـﻚ ﻳـﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪن آن به ﻓﺮزﻧـﺪ در آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ در وﻗﻒ ﺑـﺮ اوﻻد ﺑـﻪ ﻣﻠـﻚ و داراﻳﻲ ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻘﺪس داده میشود ﻛـﻪ ﺗﺎ ﺣـﺪی آن را از دﺳﺘﺒﺮد دﻳﮕﺮان و ﺣﺘﻲ ﻣﺼﺎدرة دوﻟـﺖ ﻣﺼﻮن نگاه میدارد. در این صورت، ﻋﻴﻦ ﻣﻠـﻚ به صورت وﻗﻒ ﺑﺎﻗﻲ میماند و ﻓﺮزﻧﺪ در ﺣﻜـﻢ موقوف علیهم، از ﻣﻨــﺎﻓﻊ آن بهرهمند میشود. افزون بر این، ﻣﻠــﻚ از تکهتکه شدن و ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻴﺎن وارﺛﺎن ﻣﺤﻔﻮظ میماند. برای نمونه، شیخ عبدالجلیل منافع موقوفهاش را «وقف صحیح شرعی و حبس ملی نمود بر دو دختر خود، ضرارت ماب طهارت انتساب، خدیجه خاتون و آمنه خاتون و بر اولادان این دو دختر که در هر طبقه منافع آنها را اولاد ایشان سهم هر یک را که نصف از یک سهم است ببرند. هرگاه اعقاب یکی از این دو دختر منقطع شود، وقف است بر اعقاب آن دختر دیگر که اعقاب او باقی است» (سند شمارة 187/ ع).
یکی از منابع ارزنده برای بررسی نقش اجتماعی ـ فرهنگی روحانیون دورة قاجار در ترویج امور مذهبی، خیریه و عامالمنفعه، اسناد برجایمانده از موقوفات روحانیون این دوره است. این اسناد، گذشته از تعداد و کارکردهای مختلف محتواییشان، مبین نقش روحانیون در امور مذهبی، خیریه و عامالمنفعه هستند. براساس پراکندگی زمانی اسناد، وقفنامههای کمی از روحانیون بارفروش در دهههای نخست دورة قاجار وجود دارد و بیشتر وقفنامهها مربوط به دورة ناصری و شاهان بعدی قاجار است که دلیل آن از یک سو میتواند ثبت، مدیریت و حفظ موقوفات در قالب نظام دیوانسالاری جدید باشد که احتمال از بین رفتن موقوفات را کاهش میداد و از سوی دیگر بهبود اوضاع اقتصادی، افزایش سطح عمومی ثروت و درآمد سرانة مردم و نیز سطح رفاه جامعه باشد که بر رغبت مردم برای وقف اموالشان میافزود. با این حال، بررسی مندرجات اسناد باقیمانده و استخراج دادههای اندک ولی ارزندۀ آنها، کمک مؤثری به فهم زوایایی از تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران خاصه ایالتهای دورة قاجار مینماید. بررسی محتوای اسناد موقوفات نشان میدهد املاک وقفی بیشتر شامل انواع زمین، خانه، دکان و باغ بوده است. عمدۀ موقوفات نیز صرف عزاداری برای ائمۀ اطهار خاصه امامحسین (ع)، امور خیرخواهانه و عامالمنفعه، مانند مخارج طلاب، کمک به فقرا و مساکین، اطعام یتیمان و نیازمندان، دادن نان و گوشت به فقرا و نیازمندان، خرجی زوار مشاهد مشرفه و مصارف عروسی و عزا میشد. نوع و درصد مصارف موقوفات روحانیون بارفروش مبین جایگاه و نقش بالای مذهب در زندگی روحانیون دورة قاجار است. با وجود دشواری قضاوت دربارۀ انگیزههای واقعی واقفان، میتوان مواردی چون انگیزة دینی شخصی، انگیزههای مذهبی با هدف حفظ و اشاعۀ مذهب شیعه به ویژه یاد و نام امامحسین (ع) را مدنظر قرار داد. همچنین اسناد موقوفات روحانیون بارفروش دارای اطلاعات سودمندی دربارۀ جایگاه اراضی کشاورزی در زندگی اقتصادی مردم، نام و بافت بازارها، فراوانی و نوع مشاغل، موقعیت مکانی و اهمیت اقتصادی کاروانسراها، واحدهای اندازهگیری زمین، ویژگی خانهها و مصالح بهکاررفته در آنها، لوازم زندگی مردم آن دوره، چگونگی پذیرایی از مردم در مراسم عزاداری، موقعیت برخی گروهها و اقشار اجتماعی، نام روستاها و محلهها و گذرهای قدیمی شهرها، اسامی و موقعیت مکانی برخی تکایا، مساجد و حسینیهها است که این امر میتواند در بازنمایی و بازسازی اوضاع اجتماعی و اقتصادی شهر بارفروش و تدوین تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران در دورة قاجار بسیار راهگشا باشد.
[1]. حدود جغرافیایی شهر بارفروش در دورۀ قاجاریه از شمال به بندر مشهدسر (بابلسر فعلی)، از شرق به شهر ساری، از غرب به شهر آمل و از جنوب به منطقۀ بندپی محدود بود. تجارت در بارفروش در دورة قاجاریه رونق داشت و این شهر نهتنها مرکز تجاری ایالت مازندران، بلکه یکی از مهمترین شهرهای تجارتی آن زمان محسوب میشد که از طریق بندر مشهدسر با روسیه بهویژه بندر حاجی طرخان تجارت میکرد. [2]. اطلاعات اسناد مندرج در این جدول از پرونده الکترونیک موقوفات در سامانه جامع موقوفات و بقاع متبرکه سازمان اوقاف و امور خیریه استخراج شده است. [3]. آیۀ 181 سورۀ بقره. [4]. رقبه که شکل جمع آن رقبات است، به کوچکترین واحد شمارش املاک موقوفه اطلاق میشود. هر موقوفه ممکن است دارای یک یا چند رقبه باشد. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Ādamiat, Fereydoūn. (2006). The idea of progress and the rule of law in the Sepahsālār era, Tehrān: Kharazmī.[In Persian]. Algār, Hamed. (1990). Religion and government in Irān, the role of scholars in the Qājār period, translated by Abolqāsem Sirī, Tehrān: Tos [In Persian]. Bashīriyeh, Hossein. (1998). political sociology, the role of social forces in political life, Tehrān: Ni [In Persian]. Document No. 101/M Document No. 140/A Document No. 160/A Document No. 57/A [In Persian]. Document No. 116/M [In Persian]. Document No. 127/M Document No. 591/M Document No. 81/A Document No. 228/M Document No. 141/M [In Persian]. Document No. 164/A [In Persian]. Document No. 20 / No. Document No. 25 / Sh [In Persian]. Document No. 21 / X Document No. 7 / X Document No. 7 / D Document No. 3 / Z [In Persian]. Document No. 244 / A Document No. 43 / A Document No. 7 / B Document No. 34 / H [In Persian]. Document No. 26 / B Document No. 31 / A Document No. 12 / C Document No. 9 / K [In Persian]. Document No. 26/A [In Persian]. Document No. 28/A Document No. 72/A Document No. 8/Y Document No. 66/A Document No. 149/M [In Persian]. Document No. 29/AD Document No. 122/AD Document No. 42/AD Document No. 27/AD [In Persian]. Document No. 33 / M [In Persian]. Document No. 4/S [In Persian]. Document No. 5/G Document No. 19/S Document No. 12/S Document No. 15/S [In Persian]. Document No. 56/A Document No. 94/A Document No. 35/F Document No. 3/C [In Persian]. Document No. 58 / A [In Persian]. Document No. 69/A Document No. 56/S Document No. 94/M Document No. 85/A [In Persian]. Document No. 7 / R Document No. 1 / R [In Persian]. Document No. 72/AD [In Persian]. Document No. 8/S. Document No. 187/S. Document No. 10/S. Document No. 108/S [In Persian]. Document No. 80/A [In Persian]. Documents of the Endowment and Charitable Affairs Administration of Babol: Dusarsī, Kend. (1983). Irān in 1839-1840 AD, translated by Ehsān Eshrāghī, Tehrān: Enteshārāt Nashre dāneshgāhī [In Persian] Elgar, Hāmed. (1980). the role of leading clergy in the constitutionalism movement, translated by Abūlqāsem Sirī, Tehrān: Tosan [In Persian]. Flanden, Eugene. (1945). Eugene Flanden's travelogue to Irān, ch. 3, translated by Hossein Noor Sādeghī, Isfahan: Eshraghī [In Persian] Fraser, James Bailey. (1985). travelogue (known as winter travel), translated by Manouchehr Amirī, Tehrān: Tos [In Persian]. Kamalī, Massoud. (2002). Irān's Two Revolutions: Modernity, Civil Society and Class Struggle, Tehran: Digar[In Persian]. Khormojī, Mohammad Jaafar. (1984). Al-Akhbar Naserī facts, (Ch. 2), Tehrān: Ni [In Persian] Lambton, Ann. K. S, (2009). "Waqf dar Iran", translated by Ahmad Navāeī, Meshkāt, vol. 102, pp. 77-95 [In Persian]. Lambton, Ann. who S. (1996). Irān asre Qājār, translated by Sīmīn Fasihī, Tehrān: Jāvadan Kherad [In Persian]. Malcolm, Sir John. (1983). Tārikhe Irān, translated by Ismaīl bin Muhammad Alī Hirat (Vol. 2), Tehrān: Saadī bookstore [In Persian]. Mostofī, Abdullah. (2005). The narration of my life or the social and administrative history of the Qājār era, vol. 1, Tehran: Zovar [In Persian]. Rezaeī, Omid. (2011). An Introduction to Sharia Documents of the Qājār Period, Tehrān: Pežūhešhgahe olome ensanī va motaleate farhangī [In Persian]. Riahi Samani, Nader. (1999). Endowment and the evolution of legislation in endowments, (ch. 1), Shiraz: Navīd [In Persian]. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3,105 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,276 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||