چرخشهای دورانی و هویت ایرانی | ||
| مجله تاریخ ایران | ||
| مقاله 3، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 38، فروردین 1404، صفحه 53-77 اصل مقاله (2.03 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/irhj.2024.236911.1363 | ||
| نویسنده | ||
| علیرضا ملائی توانی* | ||
| استاد پژوهشکدۀ تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هویت فردی و اجتماعی انسانها در تاریخ و جامعه ساخته میشود و در گذر زمان بهتدریج تغییر مییابد. این تغییر البته آهنگ و حرکت مشخصی ندارد، اما روشن است که برخی عناصر و مؤلفههای هویتی کهن جای خود را به عناصر جدید میدهند و بدین ترتیب، هویت انسانی همواره بازسازی و بازنگری میشود. با این همه، در تاریخ بشر زمانهای خاصی وجود دارد که حرکت و آهنگ تغییرات شتاب میگیرد؛ یعنی دامنۀ تغییرات در هویت فردی و جمعی عمیق، گسترده و معنادار میشود. نگارنده این زمانهای خاص را «چرخش دورانی» نامیده است. در تاریخ بشر چرخشهای دورانی اندکی رخ داده است. مسئلۀ این مقاله ارزیابی نسبت میان هویت ایرانی و چرخشهای دورانی در تاریخ است. مقاله میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که چرخشهای دورانی در تاریخ ایران کداماند و چرا هویت ایرانی را دچار بحران و سرانجام تغییرات ژرف و معنادار کردهاند؟ نگارنده برای پاسخ به این مسئله از روش توصیفی–تحلیلی بر پایۀ رهیافت کلاننگر تاریخی/ جامعهشناسی تاریخی بهره گرفته است؛ زیرا اقتضای چنین بحثهایی کلینگری است که در اینجا جایگزین نگرشهای جزئینگر (مورخانه) شده است. مقاله سرانجام به این نتیجه میرسد که در تاریخ ایران سه چرخش دورانی رخ داده است: نخست، فرایند همبستگی و انسجام اقوام پراکنده بومی، مهاجمان و مهاجران در قالب تمدن باستانی ایران بر بنیاد ایرانشهر که موضوع این نوشتار نیست. دوم، فرایندی است که از سقوط ساسانیان آغاز و تا تثبیت حکومت سامانیان تداوم مییابد و سوم، فرایندی است که از جنگهای ایران و روسیه آغاز شده و تا کنون ادامه دارد. در هر دو چرخش دورانی، هم گسست تاریخی و هم تغییرات هویتی-تمدنی بزرگی رخ داد و هم راه تازهای آغاز شد. پیامد طبیعی این چرخشها پدیدار شدن بحران هویت بود. اکنون آثار عمیق هر سه چرخش دورانی در هویت اکنونی ایرانیان هویدا و پابرجاست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| Iهویت؛ بحران هویت؛ چرخش دورانی؛ هویت مدرن ایرانی. اسلام؛ مدرنیته | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Rotations of era and Iranian identity | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Alireza Mollaiy Tavany | ||
| Professor of History in the Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction What is the rotation of eras? What is the relationship between the rotation and Iranian identity? What elements have become the main components of Iranian identity during the revolutions? How does the resulting instability and identity crisis end after each cyclical turn? This article tries to explain the process and mechanisms of replacement and fundamental changes in the main components of Iranian identity - especially the introduction of Islam and modernity - based on a series of concepts and ideas, including the concept of " "Cyclical Turn" and reveal the secret of instability and the current crisis of Iranian identity. This is the work that has not been done so far, and it is the difference between this research and previous research. Methodology It should be noted that the method of such a study is not micro-history or detailed approaches (historian), but macro-historical approaches/historical sociology. Identity is a historical matter and a situational phenomenon, in any historical period, elements of it may be replaced by other elements. Therefore, it is not easy to deeply understand the historical identity of Iranians due to the complexities and historical ups and downs of this land. Because it requires an understanding of the cycles of time, historical ruptures, and civilizational evolution (trying to build a new civilization). Erasing is the process of historical transition of a society/civilization from one stage to another (or from one historical era to another). The cyclical rotation includes several stages: 1- the occurrence of the cyclical event; 2- historical break; 3- the Occurrence of a period of chaos, instability, and crisis; 4- Identity transformation is a civilization that continues until reaching the stage of relative peace and stability. The historical era is bigger than historical periods. Each period consists of several periods. Cyclic rotations begin after a big and epoch-making event. Of course, era-making events are among the destructive events in history, but they are not necessarily the most destructive. For example, the Mongols' attack on Iran was far more destructive than Russia's wars with Iran. However, the invasion of the Mongols cannot be considered an era-making event, while the Russian wars are an era-making event for Iranians. In addition to the destruction and failure, epoch-making events are long-term historical processes that leave huge civilizational and social consequences. Era-making events are usually associated with wars and revolutions and lead to the defeat of established power, not necessarily its destruction. It is after this failure that the historical rupture, civilizational transformation, and identity change begin. Because this failure occurs in a situation, where the established civilization has lost its vitality, productivity, and reliability and has failed against powerful invaders. Result and Discussion In the process of cyclical rotation, an important part of the identity elements of defeated peoples/nations are marginalized and even gradually destroyed. But another part of them are saved from destruction due to the various connections and relationships they establish with other parts of the victorious civilization and are reproduced according to the new requirements As a result, new norms, values, attitudes, concepts, knowledge, technologies and orders emerge, which are formed from the dialectic of the past with the new. In addition, at the level of material life, structures, systems, institutions, knowledge, and technologies, proportional and corresponding changes also occur. This complex process is associated with identity transformation, which leads to a new definition of identity. After that, an identity crisis occurs, which continues until reaching the stage of stability. Therefore, an identity crisis means living in fear, despair, and ambiguity. In this situation, a person is left alone, neither has a guide, nor does he know his situation, because one of the consequences is the phenomenon of selflessness and alienation. In such a situation, the previous answers to the questions of who and what we are are no longer effective, and the new answers have not yet been widely accepted. The second epochal turn began with the invasion of the Muslim Arabs and the overthrow of the Sassanid government and continued until the emergence of the renaissance period of Iranian civilization during the Samanid period. Since the long wars with Russia, Iranians have faced a new civilizational challenge known as modernity, the effects of which were horrifying and far more extensive than the Arab invasion. As the country experienced two revolutions (constitutional and Islamic revolution), the collapse of two governments (Qajar and Pahlavi), the emergence of numerous political movements, the emergence of various intellectual currents, land reforms, the settlement of nomads, the emergence of a new middle class, and the eight-year war. Great turns in politics and foreign relations and the like were faced, all of which were part of our activism in facing the turbulent atmosphere of modernity to find identity. Thus, Iran was in two completely different situations in the second and third revolutions. Conclusions If we want to plan the complex process of turning in the history of Iran in a way that can explain the fundamental changes in Iranian identity, we can suggest the following chain: Cyclic rotation: initial stability - occurrence of epoch-making event - failure of established political system - beginning of historical rupture - instability/crisis - transition from crisis - return of stability. The period of instability begins after an era-making event, which is the failure or weakening of the established political system. This time is the beginning of a process that leads to a historical rupture. After that, a critical situation emerges, during which all elements of identity are disorganized, incoherent, and uncoordinated. Because the direction of movement of a society/civilization, the basis of knowledge and understanding, as well as the basis of its social relations, changes. The critical situation continues with intensity and weakness until the full realization of the rotation and reaching stability. This was experienced both with the arrival of Islam and with the arrival of modernity in Iran. Achieving stability is a time-consuming and stressful process. For this reason, some Iranian thinkers have called the crisis period a transition period. The three components of Iranian identity, i.e., Iran, Islam, and modernity, are living, effervescent, and flowing elements, and due to their dynamics, they constantly influence and moderate each other. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Identity, Identity Crisis, Rotations of Era, Modern Iranian Identity | ||
| اصل مقاله | ||
|
مقدمه بیگمان همۀ جامعهها، تمدنها و هویتها در معرض تغییر تدریجی قرار دارند. تاریخ بشر سرشار از جابهجایی، اصلاح و تغییر عناصر هویتی و تمدنی است. این تغییر تا حد زیادی طبیعی است، اما اگر جهشها، چرخشها و دگرگونیهای بزرگ در عناصر اصلی هویتی یک ملت/ مردم رخ دهد، دیگر امری طبیعی نیست. این مقاله به همین نوع چرخشها و تغییرات بنیادین در هویت ایرانی توجه دارد و معتقد است چنین تغییراتی محصول «چرخش دورانی» است که پیامد طبیعی آن «تحول تاریخی-هویتی» همراه با دورهای از بحران و بیثباتی است. تاکنون چرخشهای دورانی در تاریخ همۀ کشورها/ تمدنها/ ملتهای باسابقه رخ داده است. بنابراین مسئله این است که چرخش دورانی چیست؟ چه نسبتی بین چرخش دورانی و هویت ایرانی وجود دارد؟ طی چرخشهای دورانی چه عناصری به اجزای اصلی هویت ایرانی تبدیل شدهاند؟ چگونه پس از هر چرخش دورانی، بیثباتی و بحران هویتی ناشی از آن پایان مییابد؟ در میان صاحبنظران ایرانی، مسئلۀ هویت موضوعی داغ و مناقشهآمیز است و اکنون مجال پرداختن به آرای آنها نیست. فرهنگ رجایی در آثار خود با دو تعبیر متفاوت، سیر تحول هویت ایرانی را نشان داده است. او در کتاب مشکلۀ هویت ایرانی با استفاده از استعارۀ رودخانه توضیح داده است که هویت ایرانی از بستری میگذرد که چهار عامل ایرانیت، سنت، دین و تجدد با شدت و ضعف بر مسیر حرکت آن تأثیر گذاشتهاند (رجایی، 1382: 30). او سالها بعد ضمن معتبر شدن چهار عنصر پیشگفتۀ هویتساز ایرانی، استعارۀ رودخانه را ناکافی و ناکارآمد دانست و از تمثیل/استعارۀ «باغ» بهره گرفت و آن را از رودخانه کارسازتر و دقیقتر شمرد و نوشت نه فقط در ایران، بلکه در کل تمدن بشری، باغ میتواند کنایه و نماد گویاتری برای تحقق فکر، جهانبینی و هویت باشد (رجایی، 1395: 12). او سرانجام در کنار عوامل چهارگانه، از عامل پنجمی با عنوان «تخیل و ابداع ایرانیان» سخن گفت که به زعم وی، مهمتر از چهار عامل پیشین است (رجایی، همان، 15). حسین کچویان هویت ایرانی را در سه دوره قابل مطالعه دانسته است. نخست دورۀ پیدایش مسئلۀ هویت؛ دوم دورۀ خودیابی یا تلاش برای بازسازی خود؛ سوم دورۀ کمالیابی و تحقق خود (کچویان، 1384: 69). او عنصر اصلی و بنیان هویت کنونی ایرانیان را صرفاً در اسلام خلاصه میکند و مشکل اصلی هویت ایرانی را توسعۀ تجدد جستوجو میداند. از نگاه او، چون منطق تجدد با هیچ هویت دینی ادغامپذیر نیست، تعارض غیرقابل حلی میان هویت اسلامی و هویت متجددانه ایرانیان ایجاد شده است. او سرانجام نتیجه میگیرد که هویت اسلامی هم امکان جذب ویژگیهای تجدد را دارد و هم در تقابل با هویتهای قومی قرار نمیگیرد. بنابراین در ایران نباید به سوی تأسیس نظام غیردینی حرکت کرد (کچویان، همان، 275-280). فخرالدین عظیمی ناسیونالیسم مدنی را عنصری تعیینگر در هویت کنونی ایرانیان شمرده و معتقد است ناسیونالیسم فرایند تحول و تبدیل شمار انبوهی از مردم به «ملت» است که یا دولت و سرزمینی از خود دارند یا در پی آن میباشند. بنابراین تحقّق ملت در پرتو بسط خودآگاهی فرهنگی-تاریخی رخ میدهد؛ نه قومیت و نژاد (عظیمی، 1399: 29). بر همین اساس، غایت بشر مدرن نه دل سپردن به جهانوطنی و نه ملتستایی بتپرستانه است؛ زیرا بشر در برابر تندباد بیپناهیها راهی جز ملت یا وطن و افسون ناسیونالیسم ندارد. از همین رو، او از ناسیونالیسم دموکراتیک ایران دفاع میکند (عظیمی، همان، 375). حمید احمدی معتقد است ریشههای تاریخی گروههای زبانی و مذهبی در ایران موجب شده است تجربۀ مشترک اجتماعی و همبستگی ایرانیان رقم بخورد. تنها در دورۀ معاصر، ناسیونالیسم قومی تحت تأثیر اقدامات دولت مدرنِ اقتدارگرا، کُنشِ نخبگان قومی و نیروهای بینالمللی سر برآورده و به سیاسی کردن اختلافات زبانی و مذهبی پرداخته و در هویت ایرانی شکاف انداخته است (احمدی، 1393: 373-376). احمد اشرف با رهیافت تاریخینگر کوشیده است تصویری از سیر تحول هویت ایرانی پس از ساسانیان تا امروز ارائه کند. او ویژگی مهم این رهیافت را رد انگارۀ ذاتگرایانه هویت و شناختِ ریشههای تاریخی-فرهنگی عناصر بلندمدت هویتی میدانست و معتقد بود باید میان مفهوم «هویت ایرانی» و مفهوم «هویت ملی ایرانی» تمایز قائل شد؛ زیرا اولی به دوران تاریخی پیشامدرن و دومی به دورۀ جدید تعلق دارند (هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395: 39-40). آنچه گفته شد مشتی است نمونه خروار از مباحث مرتبط با هویت، قومیت، ملیت و ناسیونالیسم در ایران، اما نگارنده با رهیافت تاریخیِ کلاننگر، ضمن آنکه از یافتههای اشرف بهره میبرد، تحت تأثیر ایدۀ «سه فرهنگ» عبدالکریم سروش یعنی «فرهنگ ملی، دینی و غربی» (سروش، 1369) و آثار پژوهشگرانی است که به پیروی از او سه عنصر/ مؤلفۀ ایرانیت، اسلامیت و مدرنیت را مؤلفههای بنیادی هویت ایرانی شمردهاند (مانند اسلامی ندوشن، 1385: 78). البته این نوشتار هرگز در این سطح متوقف نمیشود، بلکه میکوشد فرایند و سازوکارهای جایگزینی و تحولات بنیادین در اجزای اصلی هویت ایرانی -بهویژه ورود اسلام و مدرنیته- را بر پایۀ یک رشته مفاهیم و ایدهها، از جمله مفهوم «چرخش دورانی» توضیح دهد و راز بیثباتی و بحران کنونی هویت ایرانی را آشکار سازد. این همان کاری است که تاکنون صورت نگرفته و وجه تمایز این پژوهش با پژوهشهای پیشین است. گفتنی است روش چنین مطالعهای تاریخ خُرد[1] یا نگرشهای جزئینگر (مورخانه) نیست، بلکه رهیافتهای کلاننگر تاریخی[2]/ جامعهشناسی تاریخی است.
الف. چارچوب مفهومی تاکنون مفهوم هویت را به صورتهای گوناگون تعریف کردهاند. دستهبندی، نقد و فراتحلیل این تعریفها و نیز شناخت تحلیلی رهیافتهای اصلی به مسئلۀ هویت ملی، به پژوهشی مستقل نیاز دارد. نگارنده بدون آنکه وارد مناقشه بر سر تعریف این مفهوم شود، معتقد است که هویت دو وجه متمایز دارد: نخست وجه عینی/ بیرونی و نمایان شامل سرزمین و جغرافیا، زبان، ادبیات، تاریخ، ملیت (نژاد، ساختار فیزیکی و جسمی و ابعاد زیستشناسانه)، ساختارها و نظام سیاسی. دوم وجه ذهنی/ درونی و ناپیدا که شامل شخصیت، فرهنگ، باورها، نظام اجتماعی، دین، هنجارها، ارزشها، احساسات، آیینها و مانند آن میشود (ملائی توانی، 1402: 649). بنابراین «هویت آمیزهای از ویژگیهای عینی(سرزمینی، تاریخ، ادبیات، نژاد، نهادها) با ویژگیهای شخصیتی و فرهنگی موقعیتمند یک فرد/ یک جامعه/ یک قوم و یا یک ملت در هر دورۀ تاریخی است که به صورت فردی و اجتماعی تبلور مییابد و موجب تمایز از دیگران است» (ملائی توانی، همان، 649). در این معنا، هویت امری تاریخی و پدیدهای موقعیتمند است که در هر دورۀ تاریخی ممکن است عناصری از آن جای خود را به عناصر دیگری بسپارند. بنابراین درک عمیقِ هویت تاریخی ایرانیان، به علت پیچیدگیها و فراز و فرودهای تاریخی این سرزمین چندان آسان نیست؛ زیرا نیازمند فهم چرخشهای دورانی، گسستهای تاریخی و تحول تمدنی (تلاش برای ساختن تمدن جدید) است. چرخش دورانی به فرایند گذار تاریخی یک جامعه/ تمدن از یک مرحله به مرحلۀ دیگر (یا از یک دوران تاریخی به دوران تاریخی دیگر) گفته میشود. چرخش دورانی شامل چند مرحله است: 1. وقوع رویداد دورانساز؛ 2. گسست تاریخی؛ 3. بروز دورهای از آشفتگی، بیثباتی و بحران؛ 4. تحول هویتی-تمدنی که تا رسیدن به مرحلۀ آرامش و ثبات نسبی ادامه دارد. در این معنا، دوران تاریخی بزرگتر از دورههای تاریخی است. هر دوران شامل چند دوره است. چرخشهای دورانی در پی یک رویداد بزرگ و دورانساز آغاز میشوند. البته رویدادهای دورانساز از سنخ رویدادهای ویرانگر تاریخاند، اما الزاماً مخربترین آنها نیستند. برای نمونه، یورش مغولان به ایران به مراتب ویرانکنندهتر از جنگهای روسیه با ایران بود، اما یورش مغولان را نمیتوان یک رویداد دورانساز دانست؛ درحالیکه جنگهای روسیه رویداد دورانسازی برای ایرانیان است. رویداد دورانساز افزون بر تخریب و تحمیل شکست، از جنس فرایندهای بلندمدت تاریخیاند که پیامدهای عظیم تمدنی و اجتماعی بر جای میگذارند. رویدادهای دورانساز معمولاً با جنگ و انقلاب همراهاند و به شکست قدرت مستقر –نه الزاماً نابودی آن- میانجامند. به دنبال این شکست است که گسست تاریخی، تحول تمدنی و تغییر هویتی آغاز میشود؛ زیرا این شکست در وضعیتی رخ میدهد که تمدن مستقر، نیروی حیاتی و زایندگی و پایایی خود را از دست داده و در برابر مهاجمان نیرومند شکست خورده است. گسست تاریخی از نشانههای چرخش دورانی است. گسست در اینجا به معنای انقطاع کامل یا قطع ارتباط با گذشته و شکاف تاریخی غیرقابل عبور نیست، بلکه پذیرش تدریجی شرایطی است که تمدن شکستخورده در راه ترمیم خود با قبول عناصر هویتی جدید به آن تن میدهد و رفتهرفته راه زیستن و حرکت خود را در مسیری متفاوت با گذشته پیدا میکند. درواقع، نقشۀ راه، قطبنما و راهنمای تازهای به دست میآورد و به تغییر مبنای تفکر، تغییر مبنای جهاننگری، تغییر مبنای آگاهی، تغییر مبنای روابط و مناسبات اجتماعی میپردازد؛ به همین دلیل هر دوران تاریخی از ویژگیها و مشخصههای هویتی-تمدنی متمایزی نسبت به دوران پیش و پس از خود برخوردار است. در فرایند چرخش دورانی، بخش مهمی از عناصر هویتی مردمان/ ملتهای شکستخورده به حاشیه رانده و حتی بهتدریج نابود میشوند، اما بخش دیگری از آنها به سبب پیوندها و بستگیهای گوناگونی که با دیگر اجزای تمدن پیروز برقرار میکنند، از نابودی نجات مییابند و متناسب با مقتضیات جدید بازتولید میشوند. در نتیجه، هنجارها، ارزشها، نگرشها، مفاهیم، دانشها، فنّاوریها و نظمهای تازهای پدید میآیند که از دیالکتیک امر گذشته با امر جدید، شکل گرفتهاند. افزون بر این، در سطح زندگی مادی، ساختارها، نظامها، نهادها، دانشها و فناوریها نیز تغییرات متناسب و متناظر با آن رخ میدهد. این فرایند پیچیده، با تحول هویتی همراه است که به طرح تعریفی تازه از هویت میانجامد. در پی آن، بحران هویتی رخ میدهد که تا رسیدن به مرحلۀ ثبات ادامه مییابد. ب. دورانهای سهگانه و تحول هویتی متفکران اروپایی تاریخ اروپا را به چهار دوران باستان، میانه، جدید و معاصر تقسیم کردهاند. در هر یک از این دورانها، هویت تازهای ظهور یافته و عناصری به اجزای اصلی هویت پیشین افزوده شده است. به باور نگارنده، ایران سه دوران تاریخی را تجربه کرده است و اکنون در واپسین مراحل سومین چرخش دورانی خود قرار دارد. این دورانها عبارت است از:
مبنای تفکر، مبنای جهاننگری، مبنای آگاهی، مبنای شناخت و مبنای روابط اجتماعی در این دوران، مدرنیته و آگاهیهای مدرن است که به تعبیر طباطبایی، نطفۀ شکلگیری و رشد آن پس از جنگهای ایران و روسیه بسته شد و با پیروزی مشروطیت و حکومت قانون بهطور گسترده جانشین آگاهی کهن گردید. از نظر تاریخ اندیشه، این آگاهی خاستگاه بسیاری از دگرگونیهای دو سدۀ اخیر است (طباطبایی، 1395: 34). ایران در این دوران، همچون همۀ تمدنهای کهن کوشیده است از راه بازیابی، بازخوانی و بازآفرینی میراث تمدنی خود (میراث باستانی و اسلامی) در روند تعاملی با تمدن غرب، تمدن شایستۀ خویش را برای زیستن در جهان مدرن بسازد. بهرغم ناهمزمانیها و ناهماهنگیهای مهمی که در اجزا و قلمروهای گوناگون زیست ایرانی وجود دارد، مدرنیته به یکی از عناصر بنیادین هویت ایرانی در کنار دو عنصر ایرانیت و اسلامیت تبدیل شده و عامل بنیادین حرکت تمدنی دوران مدرن ایران است. از منظر هویتی در روزگار باستان، ایرانیان برای مرزبندی هویتی خود در برابر بیگانگان، از مفاهیمی چون ایرانی و انیرانی استفاده میکردند. این مفاهیم در دورۀ میانه به موالی و مولا؛ عجم و عرب؛ ترک و تاجیک تغییر شکل داد و در دورۀ مدرن به ایرانی و فرنگی، شرقی و غربی، عقبمانده - پیشرفته تبدیل شد. در سراسر تاریخ ایران، مخالفان حکومت تا پیش از مشروطه با مفاهیم مذهبی به کفر و ارتداد و بدعت محکوم میشدند؛ مانند مزدکی، رافضی، ملاحده، بابی، بهائی، اما پس از مشروطه به عنوان ایدئولوژیهایی جدید چون مارکسیست، لیبرال و سکولار محکوم میشوند. این مقایسهها را میتوان در قالبهای گوناگون ادامه داد. ج. بحران هویت وضعیت بحرانی بهطور عام و بحران هویتی بهطور خاص از نشانهها، ویژگیها و دستاوردهای چرخش دورانی است. بحران هویت وضعیتی سخت، مخاطرهآمیز، اضطراری و نابودگر است که با شکست تمدن مستقر -نه الزاماً نابودی آن- آغاز میشود و با گسست تاریخی-تمدنی شدت مییابد و با دورهای از آشفتگی، بیثباتی، بیقراری، نابسامانی و تغییرات تند در مؤلفههای هویتی همراه است و تا تکمیل فرایند چرخش دورانی و رسیدن به ثبات ادامه مییابد. بحران وضعیتی میان تباهی و سلامت است؛ همانند بیماری که در مرز مرگ و زندگی قرار دارد؛ به همین سبب بحران را آخرین مرحلۀ حیات یک پدیده یا یک سازمان در حال فروپاشی قلمداد کردهاند (حسینی، 1385: 62). با توجه به اینکه بحران، اندیشهها و نگرشهای جاافتادۀ پیشین را متوقف یا مختل میکند، به معنای وضعیتی غیرعادی همراه با احساس ویرانی، انهدام و خطر است و به همین دلیل آثار آن به آسانی قابل جبران نیست (ربیعی و حسینی، 1393: 22-23). در بحرانهای هویتی، بحرانزدگان مسیر و میدان عمل را گم کرده و حیران و گمراهاند؛ زیرا هم جهان و نظام باورها و هم آگاهیهای پیشینشان در معرض تردید قرار گرفته و زیستن بدون باورها و آگاهیهای جدید ناممکن شده است. در بحرانِ هویت، انسان نمیداند کیست و چیست و چه راهی باید در پیش بگیرد. به تعبیر گاست، جهان و هستی نزد آدمی بهم میریزد و نابسامان میشود، آدمی نقشۀ راه زندگیاش را از دست میدهد، احساس ناامنی میکند و در بنبستی گرفتار میآید که چونان ره گمکردهای نمیداند به کدام سو برود و برنامه و چشمانداز پیشِ روی او چیست؟ (گاست، 1376: 102-103). به قول حافظ از هر طرف که رفتم جز وحشتم نیفزود زنهار از این بیابان وین راه بینهایت (حافظ، 1320: 195) گاست بحران تاریخی را دو گونه دانسته است: نخست در سطح خُرد؛ یعنی هنگامی که جنگ یا سرنگونی یک حکومت به وقوع میپیوندد و ما را در وضعیتی متفاوت قرار میدهد. دوم در سطح کلان؛ یعنی هنگامی که روندهای جهانی تاریخ دگرگون و نظام باورها، هنجارها و اندیشههای موجود از اساس متزلزل میشوند و گویی انسان در وضعیت بدون جهان قرار گرفته که همه چیزش در هم ریخته و الگوهای قوامبخش زندگیاش سست شده است (گاست، 1376: 103-105). این بحران هرچند فراتر از بحران هویت است، اما بیش از هر چیز آثارش در هویت بروز مییابد؛ زیرا در دورههای غیربحرانی تاریخ، جهانِ پیشِ روی انسان، شفاف، اصیل و روشن است و در آن مجموعهای از راه حلها در برابر مسئلهها و مشکلات پیرامونش وجود دارد (ربیعی و حسینی، 1393: 121). بنابراین بحران هویت یعنی زیستن در وحشت، ناامیدی و ابهام. آدمی در این وضعیت به حال خود رها شده است؛ نه راهنما دارد و نه موقعیت خود را میشناسد؛ زیرا یکی از پیامدهای آن پدیدۀ بیخویشتنی و ازخودبیگانگی است. در چنین وضعیتی، پاسخهای پیشین به این پرسشها که ما کیستیم و چیستیم، دیگر کارآمد نیست و پاسخهای تازه هنوز پذیرش عام نیافته است. د. فرایند تثبیت هویت ایرانی در چرخشهای دورانی با توجه به گسست تاریخی و بحران هویتی، این پرسش مطرح است که چگونه و طی چه فرایندی هویت تاریخی تثبیت میشود؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسیهای دقیق تاریخی است. به باور نگارنده، تثبیت هویت تاریخی تا تکمیل زنجیرۀ چرخش دورانی ممکن نیست. اکنون با نگاهی کوتاه به چرخش دورانی دوم و سوم در تاریخ ایران، میکوشیم برخی از جنبههای آن را روشن کنیم:
چرخش دورانی دوم با تهاجم اعراب مسلمان و سرنگونی حکومت ساسانیان آغاز شد و تا ظهور دورۀ نوزایی تمدن ایرانی در زمان سامانیان ادامه یافت. در این دوره بهتدریج گسست تاریخی بزرگی در بخشهای گوناگون حیات سیاسی، اجتماعی، مذهبی و فکری ایرانیان پدید آمد. این چرخش با بحران همراه بود و نشانههای خود را به صورت جنگ، ویرانگری، شکست و تاراج بروز داد. با این حادثۀ دورانساز، نظام ساسانی در هم شکست و زبان، دانش و تفکر ایرانی دوران تازهای از بالیدن را آغاز کرد. سپهر تفکر ایرانی با اسلام درآمیخت و روند تازهای در اندیشه، دینورزی، سیاستگری، دانشها، هنر، فلسفه و در یک کلام در تاریخ و تمدن ایرانی پدید آمد. اسلام به عنصر ماندگار و تعیینگر هویتی ایرانیان تبدیل شد و جامعۀ ایران چارچوب تازهای برای کُنشگری یافت و میدانی تازه برای ظهور استعدادهای ایرانی گشوده شد. اسلام به مبنای آگاهیهای تازه، جهاننگری و چارچوبی برای مناسبات اجتماعی تبدیل شد و تعریفی تازه از انسان، خدا، جهان هستی و کیهان ارائه داد. به تعبیر اشپولر، هجوم و ورود مسلمانان به ایران، بزرگترین دگرگونی تاریخ ایران است که تأثیرش از همۀ رخدادهای دیگر عمیقتر و تا امروز پایدارتر است (اشپولر، 1349: مقدمه). هیچ حادثهای حتی تهاجم اسکندر چنین گسست بزرگ تاریخی-تمدنی/ هویتی را پدید نیاورد. بنابراین تقسیمبندی تاریخ ایران به دوران پیش و پس از اسلام، برخلاف آنچه منصوربخت گفته است، یک تقسیمبندی فنی نیست که صرفاً از منظر تغییر دین صورت گرفته باشد (منصوربخت، 1387: 34-43). از منظر هویتی، با چیرگی اعراب مسلمان، بحرانی بزرگ در هویت ایرانی پدید آمد. گم شدن نقشۀ حیات، پریشانی فکری، سرگردانی اعتقادی، نابسامانی سیاسی، بحران ارزشها و باورها، از مهمترین نشانههای آن بود. در نتیجه، موجب انبوهی از خیزشهای اعتراضآمیز اجتماعی، سیاسی و فکری در برابر عملکرد عرب شد. درگیریها، دودستگیها و جنبشهای دو قرن آغازین پس از سرنگونی حکومت ساسانی، چه در پذیرش و همراهی با دین جدید، چه مهاجرت و ترک سرزمین ایران و چه عصیان علیه سلطهگری عربها، همگی نشانگر تکاپوهای هویتجویانۀ جامعه ایران در این چرخش دورانی است که یا همچون جنبش شعوبیه در برابر سلطۀ عربها و در واکنش به موالی خواندن ایرانیان صورت میگرفت، یا علیه سلطهگری عربها مانند بابک، بهآفرید، استادسیس، المقنع، مازیار و مانند آن. این دورۀ پُرتنش و پُرتحول دو قرن نخست قمری، برخلاف آنچه زرینکوب «دو قرن سکوت» خوانده است (زرینکوب، 1344)، در هویتیابی ایرانیان تأثیری تعیینکننده داشت؛ زیرا دو قرن کُنش، پویش و حرکت و نشانۀ بیقراری ایرانیان و تلاش آنها برای ارائۀ تعریفی تازه از هویت ایرانی است. از همین رو، مطهری برخلاف زرینکوب معتقد است که ایرانیان در این دو قرن با یک ایدئولوژی جهانی و انسانی آشنا شدند که جنبۀ نژادی نداشت. ایرانیان در پرتو آن، شاهکارهای علمی، فقهی، ادبی، تاریخی و تمدنی آفریدند. او بر این سخن ادوارد براون صحه گذاشته است که دو سه قرن نخست استیلای عرب بر ایران، «دورۀ امتزاج ادوار قدیم و جدید است، دوره تحول آداب و تطور مراسم و سیر عقاید و افکار است، ولی به هیچوجه دوره رکود و سکون یا مرگ نیست» (مطهری، 1357: 672-677). زرینکوب نیز پس از انقلاب اسلامی همین دوره را دورۀ «افقهای تازه» و دورۀ «کشمکش و رستاخیز» خوانده است (زرینکوب، 1367: 11-177). بهطور کلی در زمانۀ چرخش دورانی، اوضاع متلاطم و مواج است؛ زیرا دورۀ برخورد اندیشهها، ایدهها، مذهبها و آگاهیهاست. وضعیت کشور نه مانند پیش از شکست است و نه مانند سدههای بعدی که ثبات پیدا میکند. این دورۀ پُرتنش را متفکران ایرانی به صورتهای متفاوتی نامگذاری کردهاند؛ چنانکه جواد طباطبایی «نخستین دورۀ گذار تاریخ ایران» (طباطبایی، 1397: 1/71-72)، اسلامی ندوشن «دوران حیرانی ایرانیان» (اسلامی ندوشن، 1385: 67)، محمدی ملایری «دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی» (محمدی ملایری، 1372) و غلامحسین صدیقی «عهد برزخی و بحرانی» (صدیقی، 1375: 327) دانستهاند. ندوشن نوشته است که ایرانی در این دوره نمیداند جایگاه جدیدش کجاست؟ چه سامان و اندیشهای باید در پیش بگیرد. امویان او را به دیدۀ تحقیر مینگرند و موالی میخوانند که برای اندک حقوق اجتماعیاش باید زیر حمایت یک عرب قرار گیرد یا جزیۀ بیشتری بپردازد. ایرانیان واکنشهای اعتراضی خود را آغاز کردند که مهمترین آن مشارکت در براندازی امویان، ایجاد حکومتهای محلی و آغاز نهضت فرهنگی است. از قرن دوم به بعد، اندک اندک دورۀ حیرانی سپری میشود. از قرن سوم زبان فارسی تکوین مییابد و شاهنامه سروده میشود و نقش ایرانیان در جنبش علمی آشکار میگردد و ایرانیان میان عرب و اسلام تمایز قائل میشوند در تمام این دوره که دوران شکلگیری ایران جدید است، کشور ناآرام است (اسلامی ندوشن، 1385: 67-69). این کنشگریها را به صورت گوناگون میتوان دستهبندی کرد: 1. جنبشهای مقاومت به عنوان پاسخهای آغازین ایرانیان علیه ستمگری بنیامیه که در همراهی با خوارج و شیعیان و سپس در چارچوب آیینهای ایران باستان به رهبری بهآفرید، سنباد، استادسیس، المقنع، بابک و مازیار بروز یافتند و در آنها مایههای قومی و احساسات «شبهملی» یا جلوههای مقاومت ایرانی دیده میشد؛ 2. ظهور حکومتهای محلی ایران مانند طاهریان، صفاریان، سامانیان، زیاریان، کاکوئیان و آل بویه که در تجدید حیات میراث فرهنگی ایران کوشیدند؛ 3. نخبگان ایرانی از دانشمندان، ادیبان، مورخان، دبیران، دیوانیان، وزیران و خاندانهای دیوانسالار مانند جیهانی، بلعمی، عتبی و برمکی؛ 4. کوششها و کنشهای ادبی شعوبیه که با تأکید بر برابری مسلمانان و حتی گاه با تحقیر اعراب، نقش بارزی در تجدید حیات فرهنگی و زبان فارسی ایفا کردند؛ 5. جنبش شاهنامهسرایی که اوج آن شاهنامۀ فردوسی است؛ 6. همسانسازی و همخوان کردن اسطورههای ایرانی و اسلامی؛ 7. دفاع از مفاهیم سرزمینی و قومی ایران در نوشتهها و آثار ادبی، تاریخی و جغرافیایی (هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395: 84-104)؛ 8. تکاپوهای فکری و اعتقادی از جمله معتزله، باطنیه، تشیع، اسماعیلیه و تحرکات اخوانالصفا، عارفان و صوفیان، شاعران و فیلسوفان که فضای فرهنگی جدید ایران را ترسیم کرد. هنگامی که ایرانیان هویت تازۀ خود را یافتند، چرخش دورانی به پایان رسید و آثار خود را در احیای زبان فارسی، نوزایی تمدن ایرانی، سرایش شاهنامه، دیوانسالاری ایرانی و ظهور دانشهای تازه آشکار ساخت. به تعبیر مسکوب، ایرانیان به تاریخ خود بازگشتند و در پایگاه زبانشان ایستادند؛ درست همان جایی که از دیگر مسلمانان متفاوت بودند. به دنبال آن، تب شاهنامهسرایی، حماسه، تاریخ و بازگشت به گذشته و چنگ زدن در ریشۀ ملیت ایرانی بالا گرفت و سلسلههای ایرانی و حتی ترکان و سلجوقیان نیز از آن پشتیبانی کردند و حس ایرانی بودن از هر حیث تقویت شد (مسکوب، 1373). البته هویت ایرانی در این دوران با تهاجم مغولان دستخوش تلاطمهای گوناگون گردید، اما آنها نتوانستند چالش تمدنی و چرخش دورانی را برای ایرانیان رقم بزنند یا مبنای آگاهی و جهانبینی ایرانیان را تغییر دهند. لذا در تمدن ایران هضم شدند. البته با ظهور صفویان چالشهای هویتی تازهای پدید آمد و تا مرز بحران پیش رفت؛ زیرا تشیع با خشونت و تنشهای فراوان جایگزین تسنن شد. این واپسین بحران هویتی دوران میانۀ تاریخ ایران است که اکنون فرصت پرداختن به آن نیست.
ایرانیان از زمان جنگهای طولانی با روسیه به این سو با یک چالش تمدنی تازه موسوم به مدرنیته مواجه شدند که آثارش هولناک و به مراتب گستردهتر از تهاجم اعراب بود. این جنگها نقطۀ آغازین چرخش دورانی سوم است. بیگمان این رویداد مانند ورود اسلام به ایران، سرآغاز تغییرات بزرگ تمدنی-هویتی در ایران است. از همین رو، هم اندیشیدن دربارۀ علت شکست ساسانیان از اعراب مسلمان و هم علت شکست قاجاریه از روسیه و راز پیشرفتهای اروپا برای آگاهی از فرایند هویتیابی ایرانیان بسیار سودمند است؛ زیرا موجب خودآگاهی دربارۀ دگرگونی تاریخی و تمدنی و درک وضعیت جدید میشود. درک و دریافت ماهیت اسلام و مدرنیته ایجاب میکرد تا یک نهضت ترجمه شکل بگیرد. این نهضت در قرنهای نخستین اسلامی با ترجمۀ قرآن آغاز شد و بهتدریج بسیاری از متنهای تمدنهای دیگر (بهویژه یونانی) به عربی و فارسی برگردانده شدند. تا حدی مشابه این حرکت، در دورۀ ناصرالدینشاه در قالب نهاد دارالترجمۀ دارالفنون و دارالترجمۀ ناصری/ دارالانطباعات ناصری و سرانجام دارالترجمه وزارت امور خارجه شکل گرفت و طی آن برخی از آثار تاریخی، جغرافیایی و ادبی جهان جدید به فارسی برگردانده شد. این تلاش برای ترجمه، نشانۀ آگاهی از یک دگرگونی تاریخی-تمدنی و درک وضعیت جدید خود است. ترجمهها در علوم مختلف و حوزههای گوناگون صورت میگرفت که از جملۀ آنها میتوان در حوزه علوم پایه، پزشکی، جغرافیا، ادبیات، موسیقی، فلسفه، تاریخ اروپا، حقوق بینالملل و امور نظامی اشاره کرد. برای نمونه، میتوان از آثاری چون جغرافیای عالم، تاریخ و شرح احوال ناپلئون، گفتار در روش(حکمت ناصریه) اثر رنه دکارت، سه تفنگدار از الکساندر دوما، نجوم جدید از فلاماریون، تاریخ ویلهلم یا تاریخ قرن اخیر آلمان، شمس طالع- درباره وضع و ترقیات ژاپن و جنگ آن با روسیه، سیاحت دور زمین در هشتاد روز تألیف ژول ورن، علم توپخانه اثر مسیو نیکلا، فلسفه طبیعی و مکانیک، فیزیولوژی نوشتۀ آلبو علم، موزیک نوشتۀ مسیو لومر و انبوهی دیگر اشاره کرد (برای آشنایی با ترجمههای صورتگرفته بنگرید به: ناجی نصرآبادی، 1391؛ نوابی، 1389؛ انوار، 1365). شورشها و کشاکشهای تاریخی دو قرن نخستین اسلامی، در دو سدۀ پس از جنگهای روسیه با ایران در قالب شکلگیری جنبشها و جریانهای فکری و سیاسی بزرگ، کشاکشهای اجتماعی-اقتصادی، حرکتهای علمی، ادبی و فرهنگی جدید و نیز انقلابهای بزرگی چون مشروطه و انقلاب اسلامی بروز یافت. برآمدن اصلاحگران حکومتی، ظهور روشنفکران، فروپاشی صنایع دستی و ایجاد صنایع جدید، اسکان ایلات و عشایر، توسعه بهداشت و درمان، گسترش جمعیت، بزرگ شدن شهرها، ایجاد روزنامهها و رسانههای عمومی از رادیو تا شبکههای اجتماعی جدید، راه و راهآهن، فرودگاه، بندرها، ظهور اندیشههای جدید از ناسیونالیسم تا کمونیسم و از غربگرایی تا غربستیزی، دموکراسیخواهی و تلاش برای تغییر شکل و ماهیت حکومت، دگرگونی ساختار خانواده، ایجاد نظام آموزشی جدید، تأسیس مدرسههای نوین و دانشگاهها، رواج دانشهای جدید، تغییر سبک زندگی، تغییر سبک پوشش، ورود زنان به عرصههای اجتماعی جدید، تأسیس انبوهی از نهادها، ساختارها و ظهور نیروهای اجتماعی جدید، همگی نشانگر تکاپوهای ایرانیان برای تثبیت هویت مدرنشان است. اگر کشاکشهای دو قرن آغازین اسلامی بهرغم نسبتی که با ایدههای باستانی داشت، به تثبیت هویت ایرانی- اسلامی انجامید، کشاکشهای دو سدۀ اخیر بهرغم مایههای دینگرایانهاش، سرانجام به تثبیت هویت مدرن ایرانی میانجامد؛ زیرا انسانها و جامعهها به عنوان موجودِ تاریخمند، همواره در حال دگرگونی، شکوفایی و شدن میباشند. آدمی در فرایند تغییر، همواره از دو سوی متضاد کشیده میشود: نخست وضعیت پیشین یا میراث گذشته که وضعیت اکنون را شکل داده است و دوم وضعیت شدن و تحول که در پرتو آینده و امر تازه رخ میدهد و میخواهد آدمی را از وضعیت اکنونیاش به وضعیتی متفاوتتر و مطلوبتر سوق دهد. بنابراین شناخت هویت تاریخی نشانهای از تفکر و نوعی جهتیابی در تاریخ است. البته باید به این نکته نیز توجه کرد که مدرنیته موجب میشود بسیاری از عناصر هویتساز محلی، ملی و مذهبی پیشین جای خود را به نوعی هویت جهانی بسپارند. با توجه به آنچه گفته شد و در ادامه خواهیم گفت که هویت نوین ایرانی در حال شکل گرفتن است و هنوز نهادینه و تثبیت نشده است. بنابراین ما همچنان با بحرانهای فراگیر ناشی از رویاروییهای سنت و تجدد دست به گریبانیم و این امر تا تکمیل چرخش دورانی سوم ادامه خواهد یافت. اکنون این پرسش مطرح است که ایرانیان چگونه باید هویت مدرن خود را تعریف و تثبیت کنند که هم به جایگاه شایستهای در دنیای امروز دست یابند و هم از بحران موقعیت تاریخی و بحران هویت برهند؟ از زمان بسط مدرنیته در جهان، ایرانیان راههای مختلفی را آزمودهاند که ناشی از توان و ظرفیت نیروهای هویتگرا و کنشگر در عرصۀ اجتماعی ایران است. نوسازی از بالا و رویارویی سنتگرایان و تجددگرایان، یکی از این راهها در ایران و جهان غیرغربی بوده است. عامل مدرنیزاسیون به عنوان ابزار مبارزه میان نیروهای سنتگرا و نوگرا، به طرح تازهای از هویت منجر میشد که میدان مبارزه را مشخص میکرد؛ چنانکه تجربۀ نوسازیهای دورۀ قاجار به انقلاب مشروطه و نوسازیهای آمرانۀ دورۀ پهلوی به انقلاب اسلامی ختم شد و نشان داد که نوسازی آمرانه به یک توسعۀ ناهمگون و بحران هویت انجامیده و راه شکستخوردهای است که آینده کشور را به تباهی میکشاند و نمیتواند به بحران هویت تاریخی پایان دهد. تأکید فراوان بر تشیع به عنوان عامل وحدتبخش، هویتدهنده و عامل حفظ استقلال ایران و نادیده انگاشتن میراث تاریخی و تمدنی ایران یا تأکید صرف بر باستانگرایی سلطنتمحور، هر دو بحران آفرین است. ناکامی حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی در مسئلۀ هویت ایرانی به این علت بود که میکوشیدند یکی از ارکان اصلی هویت ایرانی را حذف کنند. این تلاشها به تعبیر ضیاء ابراهیمی به هویت «خیالی و بیجاساز» (ضیاء ابراهیمی، 1396: 13) میانجامد که هرگز نمیتواند میان مؤلفهها و نمادهای هویتی باستانی، شیعی و مدرن تعادل برقرار کند؛ زیرا هویت ایرانی از نوعی همکنشی استوار میان ایرانیت، اسلامیت و تجدد/ مدرنیته پدید میآید و راه رهایی در پذیرش دموکراسی و تلفیق دستاوردهای مدرنیته با میراث تاریخی و فرهنگی ایران و شکل دادن به هویت و تمدن مدرن ایرانی است تا ایران را به یک کُنشگر خلاق و فعال در جهان جدید تبدیل کند. آنچه در دو سدۀ اخیر نادیده گرفته شده، ارادۀ ملت ایران برای ساختن هویت خویش است و همین امر همواره ایرانیان را در وضعیت بیثباتی و بحران هویت نگاه داشته است. در ایران همچون بسیاری از کشورهای چندقومی و چندزبانی و چندفرهنگی، ارادۀ ملت باید مبنای هویتبخشی و ترسیم موقعیت تاریخی/ تمدنی آینده قرار گیرد و فرایند توسعه با خواست ملت به گونهای منعطف و دموکراتیک گره بخورد؛ چنان که ارادۀ هر نسلی در اصلاح، تعدیل و بهبود آن دخیل باشد؛ زیرا هر نوع چشماندازی از آیندۀ ایران که بر پایۀ گفتمانهای غیردموکراتیک، اعم از سلطنتمحور و دینمحور بنا شود، نه به توسعه و نه به دموکراسی میانجامد و نه با میراث تاریخی میآمیزد و نه حتی با مدرنیته. در نتیجه، به تداوم بحران هویت دامن میزند. هویت ایرانی را باید بر خوانشی مدرن و دموکراتیک و مبتنی بر واقعیتهای تاریخ ایران استوار ساخت تا همۀ ایرانیان را صرف نظر از قومیت، زبان، مذهب و فرهنگشان، مخاطب قرار دهد تا بحرانهای هویتی ناشی از فرایند چرخش دورانی تعدیل و تحملپذیر شود. از این رهیافت، مشروطه فصل مهمی در هویتبخشی ایرانیان است. بنابراین هویت ایرانی نه در گرو تمدن بزرگ بود که به تعبیر شکیبی، حکومت پهلوی آن را نسخۀ کامل تمدن برجستۀ آریایی و فرهنگ فردای ایران میدید (شکیبی، 1400: 142) و نه در گرو تمدن نوین اسلامی است که جمهوری اسلامی نسخۀ متعالی تمدن اسلامی-ایرانی مدرن میشناسد. هر تلاش مجدانهای برای شکل دادن به هویت ایرانی، بدون مشارکت ملت و تحقق ارادۀ ملی در تعیین سرنوشتشان و نگرشی تنگنظرانه به ایرانیت و مدرنیت، ناممکن است. به تعبیر یکی از محققان، دوران همسانسازی کور، ناپخته و نسنجیده و ماشینگونۀ رفتارها و احساسات ملتها به سرآمده است؛ به همین دلیل باید به سراغ یافتن تعادلی بین اجزای اصلی هویت ایرانی یعنی ایران و اسلام و مدرنیته رفت (خرمشاد، 1384: 113). راه نرفتۀ ایرانیان برای هویتیابی مدرنشان «ناسیونالیسم مدنی» است که جامعۀ کنونی ایران در این مسیر به پیش میرود (میرزایی، 1399: 170). هـ) مقایسۀ چرخش دورانی دوم و سوم و بحرانهای هویتی ناشی از آن فهم تاریخی مسئلۀ هویت در ایران، بیش از همه در گرو درک دقیق تفاوت چرخش دورانی دوم و سوم است. در دوران دوم اسلام و در دوران سوم مدرنیته به محور و عنصر تعیینگر در هویت ایرانی تبدیل شدهاند. در هر چرخش دورانی، ما با یک بحران تمدنی-هویتی روبهرو بودهایم. تجربۀ ایران نشان میدهد که ما در آغازین مراحل مواجهه با این دو بحران، تا مدتها مسیر، جهت حرکت و نقشۀ حیات را گم کرده بودیم و بین سنتهای تاریخی و میراث فرهنگی و تمدنی خود و وضعیت جدید دست و پا میزدیم و قادر به یافتن راهِ رهایی نبودهایم، اما در چرخش دورانی دوم، پس از دو سه قرن راه خود را یافتیم. دستاورد درخشان این راهیافتگی، آن چیزی است که متز «رنسانس اسلامی» (متز، 1388) و ریچارد فرای «عصر زرین فرهنگ ایران» خواندهاند (فرای، 1358: 14). این همان دورهای است که میکل «عصر ایران» نامیده و معتقد است ایران بزرگترین نقش را در تمدن اسلامی داشت و فرهنگ ایرانی الهامبخش وجوه جدیدی از دولت و تشکیلات اداری در اسلام بود (میکل، 1381: 1/161). در این دوره، ایران اسلام را پذیرفت، ولی به اسلام ویژگیها و صبغههای ایرانی بخشید (اشپولر، 1349: 4) و از آن دینی فرهنگی و جهانی ساخت که نسبتی با آیینها، آداب و باورهای عربهای بادیهنشین نداشت. ایرانیان نخستین کسانی بودند که معادلۀ «عرب یعنی اسلام» را شکستند و هرچند بخشی از جهان اسلام شدند، اما تا دیرزمانی آن را رهبری کردند (فرای، 1358: 19). دامنۀ تغییرات در چرخش دورانی سوم به مراتب بیشتر بود؛ چنانکه کشور با دو انقلاب (مشروطه و انقلاب اسلامی)، فروپاشی دو حکومت (قاجاریه و پهلوی)، بروز جنبشهای سیاسی متعدد، ظهور جریانهای فکری گوناگون، اصلاحات ارضی، اسکان عشایر، ظهور طبقۀ متوسط جدید، جنگ هشتساله، چرخشهای بزرگ در سیاست و روابط خارجی و مانند آنها دست به گریبان شد که همۀ آنها بخشی از کنشگریهای ما در رویارویی با فضای پرتلاطم مدرنیته برای یافتن هویت بود. بدینسان ایران در چرخش دورانی دوم و سوم در دو وضعیت کاملاً متفاوت قرار داشت که اینک به برخی از تفاوتهای آنها اشاره میشود:
ایران چنان در معرکۀ جهان مدرن قرار گرفته که نه میتواند مدرنیته و آثار آن را انکار کند و نه قادر است راه پیشامدرن خود را ادامه دهد و نه میتواند راهی تازه غیر از راه و رسمِ غرب بیابد. ایرانیان در وضعی پُرتنش میان دو دنیای ناهمسان و ناهمسازِ سنّتی و مدرن قرار گرفتهاند و حیات سیاسی و اجتماعیشان به عرصۀ کشمکش میان دو جهانبینی و دو فرهنگِ نایکسان تبدیل شده است؛ دو دنیایی که به گفتۀ شایگان، یکدیگر را نفی میکردند (شایگان، 1380: 97) و این راز بحران هویت کنونی ایرانیان است که تا تثبیت و نهادینه شدن هویت مدرن ایرانی تداوم خواهد یافت. بنابراین چرخش دورانی سوم سختترین و بغرنجترین و پیچیدهترین مرحلۀ هویتیابی ایرانیان است. ناهمسازی عناصر کهن/ پیشامدرن و دینی با عناصر مدرن موجب میشود فرایند هویتیابی در دورۀ مدرن با خشونت، درگیری، تنش، بحران، انقلاب و حتی جنگ همراه شود.
نتیجهگیری اگر بخواهیم فرایند پیچیدۀ چرخش دورانی را در تاریخ ایران به گونهای طرح کنیم که بتواند تحولات بنیادین در هویت ایرانی را توضیح دهد، میتوان زنجیرۀ زیر را پیشنهاد کرد: چرخش دورانی: ثبات اولیه؛ بروز رویداد دورانساز؛ شکست نظام سیاسی مستقر؛ آغاز گسست تاریخی؛ بیثباتی/ وضعیت بحرانی؛ گذر از بحران؛ بازگشت ثبات. با توجه به این چرخه، از مجموعۀ بحثهایی که دربارۀ تحول هویت و نقشآفرینی عناصر بنیادین هویت در دورانهای تاریخی گفته شد، میتوان نتیجه گرفت:
[1] Micro history [2] Macro history | ||
| مراجع | ||
|
.REFERENCES - Ahmadi, Hamid (2013), Ethnicity and Ethnicism in Iran, Myth and Reality, Tehran, Ni. - Eslami Nadushan, Mohammad Ali (2015), What does Iran have to say?, Tehran, published. - Eshpoler, Bertold (1349), History of Iran in the First Islamic Centuries, translated by Javad Flatouri, Tehran, Translation and Publishing Company. - Ashraf, Ahmad (2012), The social background of traditionalism and modernism, Iran Nameh, Year 11, Number 2, Spring. - Anwar, Abdullah (1365), List of Manuscripts of the National Library of Iran, Tehran, Organization of Records and National Library of Iran. - Jahanbaglou, Ramin (2011), Fourth Wave, Tehran, Ni. - Hafez, Shams-al-Din Mohammad (1320), Diwan Hafez, by Mohammad Qazvini and Qasim Ghani, Tehran, Sinai. - Hosseini, Hossein (1385), What is a crisis and how is it defined?, Security Quarterly, Year 5, Number 1 and 2, Fall and Winter. - Khorramshad, Mohammad Baqer (2004), Social Science Thinkers and Islamic Revolution, Tehran, Center for Recognizing Islam and Iran. - Rabiei, Ali and Hosseini, Samira Sadat (2013), crisis management, concepts, patterns and methods of planning in natural crises, Tehran, Tisa. - Davari Ardakani, Reza (1384), We and the difficult path of modernity, Tehran, Saqi. - Rajaei, Farhang (2012), the identity problem of Iranians today; Playing a role in the era of one civilization and multiple cultures, Tehran, Ni. - Rajaei, Farhang (2015), Farhang Rajaei, Acting in the Garden of Iranian Identity; Hafez head, Tehran, Iran. - Zarin Koub, Abdul Hossein (1344), Two centuries of silence, Tehran, Scientific. - Zarin Koob, Abdul Hossein (1367), History of the Iranian People from the End of the Sassanids to the End of Al Boyeh, Tehran, Amir Kabir. - Soroush, Abdul Karim (1369), Three Cultures, Aineh Andisheh, numbers three and four. February and March. - Shadman, Fakhreddin (1326), Conquest of Farangi Civilization, Tehran, Majlis Printing House. - Shaygan, Dariush (1380), mental idols and eternal memory, Tehran, Amir Kabir. - Shakibi, Gend (1400), Westernization and Pahlavi ideology, translated by Abbas Jang, Tehran, published. - Azimi, Fakhreddin (2019), Iran's identity: exploring the graphs of nationalism; A civil perspective, Tehran, Ageh. - Sediqi, Allamhossein (1375), Iranian religious movements in the second and third centuries, Tehran, Pajang. - Ziabrahimi, Reza (2016), the emergence of Iranian nationalism; Race and Displacement Policy, translated by Hassan Afshar, Tahan, Center. - Tabatabaei, Javad (2016), Reflections on Iran, volume two of the theory of the rule of law, part one: Tabriz school and the foundations of litigation, Tehran, Minvi Khord. - Tabatabaei, Javad (2017), Reflections on Iran, Tehran, Minoy Khord, Volume 1. - Fry, Richard Nelson (1363), The Golden Age of Iranian Culture, translated by Masoud Rajab Nia, Tehran, Soroush. - Kechuian, Hossein (2004), Developments of Iran's Identity Discourses, Tehran, Ni. - Gast, Jose Ortagai (1376), Man and Crisis, translated by Ahmad Tedin, Tehran, Scientific and cultural. - Giddens, Anthony and others (1378), Modernity and Modernism (a collection of essays on politics, culture and social theory), translated and edited by Hossein Ali Nowzari, Tehran, Naqsh Jahan. - Metz, Adam (2008), Islamic Civilization in the 4th century Hijri or Islamic Renaissance, translated by Alireza Zakavati Karagzlou, Tehran, Amir Kabir - Mohammadi Malairi, Mohammad (1372), Iran's history and culture during the transition from the Sassanid era to the Islamic era, Tehran, Yazdan, 5 volumes. - Moskob, Shahrokh (1373), Iranian Identity and Persian Language, Tehran, Bagh Aineh. - Motahari, Morteza (1357), Mutual Services of Islam and Iran, Qom, Sadra. - Melai Towani, Alireza (1402), Iran's historical figures and the issue of national identity, a collection of articles on the conference on the archaeological heritage of Iran and rereading the Iranian national identity: from a western perspective, from an Iranian perspective, with the efforts of Siros Nasrallahzadeh and Shahin Aryamanesh, Tehran, Research Institute of Humanities and Cultural Studies. - Mansourbakht, Qobad (2007), Conceptual foundations of periodization of Iranian history: a conversation with Dr. Qobad Mansoorbakht, Book of the Month of History and Geography, No. 126. - Mirzaei, Ayatollah (1399), Nationalism and Ethnicity in Iran, Tehran, Aghaz. - Mikel, Andre (1381), Islam and Islamic Civilization, translated by Hassan Foroughi, Tehran, Samt, vol. 1. - Mirzaei, Ayatollah (1399), Nationalism and Ethnicity in Iran, Tehran, Aghaz. - Naji Nasrabadi, Mohsen (1391), list of Persian books printed in 1371-1383, Mashhad, Astan Quds Razavi. - Nawabi, Daoud (2009), History of translation from French to Persian in Iran from the beginning until now, Kerman, Bahnar University. - Iranian identity from ancient times to the end of Pahlavi; Ahmad Ashraf and two articles by Gerardo Newly and Shapourshahbazi (2015), translated and edited by Hamid Ahmadi, Tehran, New York.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,023 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 899 |
||