بازشناسی آراء و رویکرد یحیی بن حمزه علوی صاحب "الطراز؛ المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز" در تعریف حقیقت | ||
| پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی | ||
| مقاله 2، دوره 14، شماره 27، مهر 1402، صفحه 19-33 اصل مقاله (805.64 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jalc.2024.234613.1298 | ||
| نویسندگان | ||
| الهام بابلی بهمه1؛ سید مهدی مسبوق* 2 | ||
| 1دانشآموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. | ||
| 2استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| دانش بلاغت بهعنوان یکی از پر نظریهترین علوم، در معرضِ توجه متفکرانِ اسلامیِ حوزههای مختلف قرار گرفته تا جاییکه مباحث این علم را با جریانهای فکری متفاوت خود، در آمیختند. از طرفی، تاریخ این علم، مبیّنِ مطالعات فراوانی پیرامون دیدگاههای متفکران در رابطه با مباحثِ دانش بلاغت است. چیستی "حقیقت" واژه، بهعنوان یکی از مقولههای اصلی در بلاغت کلاسیک همواره در کانونِ توجه بلاغیان بوده و در مباحث نظری که ارتباط مستقیمی با اندیشه متفکران داشته به یکی از بحثهای جدلی تبدیل شده است. اختلافِ نظرها پیرامون این مفهوم، بیشتر متوجه رویکردهای فکری بلاغتپژوهان در ارتباط با دایره شمول مفهوم حقیقت و مجاز بوده که در علم بلاغت با اصطلاح "حدّ الحقیقة" و "حدّ المجاز" بیان میشود. تقسیمبندی و قید زدن بر مفهوم "حقیقتْ"، توسط عدهای از نظریهپردازان، منشأ اصلیِ پیدایش این اختلافها شد. از طرفی، حقیقت بهمثابه ابزاری برای شناخت واقعیتِ اندیشه متفکران جزئی ضروری است.از این رو؛ لازمه این نوع شناخت، فهم دقیق و تصور آنها از چیستی حقیقت است که این تصور میتواند بهعنوان زیر ساخت فکری متفکران در رویکرد کلیشان، تلقی شود. از این رو، چگونگی تبیینِ مفهوم "حقیقت" بهعنوان یکی از مباحث کلیدی در بلاغت، مورد توجه متفکران اسلامی بوده و پژوهشهای فراوانی پیرامون آن صورت گرفتهاست؛ اما اغلبِ این مطالعات به نقلِ دیدگاههای بلاغتپژوهان پیرامون این مقوله، بسنده کردهاند، نقد و بازکاوی آراء متفکران، محور اصلی پژوهشها نبودهاست. علوی (۷۴۹هـ)، نظریهپرداز کلاسیک در کتاب بلاغیِ "الطراز؛ المتضمن لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الإعجاز" ضمن اشکالگیری بر آراء اغلب بلاغتپژوهان، به تبیین مفهوم "حقیقت" میپردازد. پژوهشگرانی که به بررسی آراء علوی پرداختهاند، باور به رویکردِ تکاملی یا میانه وی، دارند و این باور را خلاف اصلِ اندیشه وی، در پیش گرفتند. از این رو؛ مقاله حاضر با هدفِ شناختِ منظومه فکری علوی با تکیه بر مباحث نظری وی در مبحث "حقیقت" میکوشد با رویکرد کیفی و روش توصیفی - تحلیلی، و تمرکز بر تضادهای موجود در آراء علوی، دوگانکی حاکم بر اندیشه وی را نشان دهد و به نفیِ انتسابِ رویکرد تکاملی او بپردازد Methodology پژوهش حاضر، با تکیه بر رویکردهای حاکم بر بلاغت و شناخت اندیشه علوی، و با این هدف اصلی که مفهوم حقیقت میتواند بهعنوان عنصری تعیین کننده برای شناختِ منظومه فکری علوی باشد، در تلاش است تا به نفیِ رویکرد تکاملی وی، بپردازد. شایان ذکر است که تمرکز جستار کنونی بر مباحث نظری بوده که زیر بنای فکری بلاغتپژوهان محسوب میشود، و از طرفی، تکیه اصلی بر استنباط آراء علوی از بطنِ اعتراضهای وی بر دیگر متفکران کلاسیک بوده که در ضمن بحث، تا حدودی این اعتراضها بررسی میشوند. Results and Discussion مفهوم "حقیقت" و چگونگی تبیین آن، یکی از مضامین اساسی در علم بلاغت است که توجه بسیاری از متفکران میراث عربی – اسلامی را به خود جلب کردهاست. از آنجاکه مقوله حقیقت بهمثابه ابزاری برای شناخت واقعیت اندیشه متفکری است؛ بنابراین لازمه فهم اندیشه وی، فهم دقیقِ تصور او از چیستی حقیقت است که این تصور میتواند بهعنوان تکیهگاه فکری متفکر در رویکرد کلی وی، تلقی شود. از جمله نظریه-پردازانی که در این زمینه، آراء مهمی داشته یحیی بن حمزه علوی بهعنوان یکی از متفکران منتسب به رویکرد تکاملی و صاحب کتاب "الطراز" است واکاوی آراء وی در این خصوص، با تکیه بر محورهای اصلی همچون "الوضع الأول"، "الوضع بالأصالة"، "الحقیقة اللغویة"، "الوضع اللغوی"، "المواضعة"، "استعمال فی الموضوع الأصلی"، و "معناه الأصلی" که به منزله سنگ بنای آراء علوی قرار گرفته و اندیشه متعارض وی را برجسته کرده، بر این مهم دلالت دارند که علوی مفهوم حقیقت را در دو مرحله بررسی میکند: الف: به اعتبار وضع واضع که از آن با عنوان دلالت تطابقی نوع اول یاد میشود. وی نخست بر بیاعتباری این مقوله بهعنوان معیاری برای تعیین حقیقت واژه، تاکید داشته و آن را از دایره شمول حقیقت خارج کرده-است، و این بیاعتباری را حتی در اندیشه جرجانی و ابن جنی، نیز رقم زده است. بهنوعی وی در این مرحله، بر این باور است که واژه قبل از استعمال، حقیقت بر آن صدق نکرده و نقل معنایی در آن صورت نمیگیرد. ب: به اعتبار اصطلاح تخاطب که از آن با عنوان دلالت تطابقی نوع دوم یاد میشود. وی این مقوله را ملاکی برای تعیین حقیقت واژه دانسته؛ یعنی واژه بعد از استعمال مشمول مفهوم حقیقت میشود؛ زیرا در این مرحله است که نقل معنا صورت میگیرد هر چند که در مبحثی دیگر، با اعتبار بخشی به وضع واضع (دلالت تطابقی نوع اول) ملزم به نقض چنین دیدگاهی میشود. جدال علوی میان اعتباربخشی به وضع واضع یا اصطلاح تخاطب، منجر شده نوعی دوگانگی و تعارض-گویی، آراء وی را پیرامون مفهوم حقیقت احاطه کند. با مشروط کردن وضع واضع به قید استعمال، بهگونهای میان دلالت تطابقی نوع اول و دوم تفکیک قائل شده، و سعی دارد قید استعمال را در اصطلاح تخاطب؛ یعنی استعمال واژه در بافتهای لغوی، عرفی و شرعی پیش ببرد. از طرفی، علوی وضع اولیه واژه یا همان دلالت تطابقی نوع اول را مقدمه اصطلاح تخاطب قرار داده؛ اما در تعریف نوعی از حقیقت (شرعی) با تکیه بر محورهایی، این دیدگاه را نفی کرده و دلالت تطابقی نوع اول و دوم را در یک راستا پیش میبرد؛ بنابراین با چنین رویکردی، ملزم به نقض قید استعمال، بیاعتباری وضع واضع، عدم نقل معنا در دلالت تطابقی نوع اول و حتی ایراد بر جرجانی و ابن جنی میشود. با توجه به دیدگاههای فوق، در مباحث نظری که ارتباط تنگاتنگی با اندیشه علوی داشته گویا جریان عقلگرایی بر ابعاد فکری وی، قابل تطبیق بوده و مجموع این موارد، در نفیِ رویکرد تکاملی وی بودهاست. Conclusion یافتههای پژوهش نشان میدهد؛ جدالِ میان اعتباربخشی به وضعواضع یا اصطلاح تخاطب، سبب شده نوعی دوگانگی بر آراء علوی پیرامون حقیقت سایه افکند و دو تعریف متعارض از حقیقت ارائه دهد. وی بر بیاعتباری وضعواضع و عدم انتقال معنا تاکید داشته و آن را، مشروط به قید استعمال میداند؛ یعنی وضعواضع را بهعنوان معیار تعیین کننده نقل معنا از حقیقت به مجاز قبول ندارد؛ اما در جایی دیگر، با اعتباربخشی به وضعواضع، ملزم به پذیرش انتقال معنا و نفیِ قید استعمال در آن، و برابری وضعواضع با اصطلاح تخاطب میشود. بر این اساس، جریان عقلگرایی بر ابعاد فکری علوی غلبه دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| علوی؛ الطراز؛ واضع؛ حقیقت؛ رویکرد عقلگرایی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Recognizing the Views and Approach of Yahya Bin Hamza Alavi owner "Al-Taraz; al-Mutzimin al-asrar al-balagha wa alum haqaiqa al-Ijaz" in Defining Truth | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Elham Baboli Bahmeh1؛ Seyyed Mehdi Masboogh2 | ||
| 1Ph.D in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign languages, Kashan ‎‎University, Iran, Kashan. ‎ | ||
| 2Professor of Arabic Language and Literature, Faculty of ‎Humanities, Bu Ali Sina University, ‎Hamedan, Iran‎ | ||
| چکیده [English] | ||
| The science of rhetoric, as one of the most theoretical sciences, has been exposed to the attention of Islamic thinkers from different fields to the extent that they have combined the topics of this science with their different currents of thought. On the other hand, the history of this science shows many studies about the viewpoints of thinkers in relation to the topics of the science of rhetoric. What is the word "truth", as one of the main categories in classical rhetoric, has always been in the focus of rhetoricians' attention, and it has turned into one of the controversial debates in theoretical debates that have a direct connection with the thoughts of thinkers. The difference of opinion about this concept is mostly focused on the intellectual approaches of rhetoric scholars in relation to the scope of the concept of truth and permission, which is expressed in the science of rhetoric with the terms "hadd al-haqiqah" and "hadd al-majaz". The division and emphasis on the concept of "truth" by some theorists became the main source of these differences. On the other hand, truth is necessary as a tool to know the reality of the thought of partial thinkers. Hence; The requirement of this type of knowledge is their precise understanding and idea of what the truth is, and this idea can be considered as the intellectual infrastructure of thinkers in their general approach. Therefore Explaining the concept of "truth" in rhetoric has always been the focus of Islamic thinkers and researchers; But most of the studies have been restricted to quoting the views of rhetoricians, and criticizing the opinions of thinkers has not been the focus of them. Yahya bin Hamzah Alavi (749 AH), one of the classical theorists, explains the concept of "truth" in the rhetorical book "Al-Taraz; al-Mutzimin al-asrar al-balagha wa alum haqaiqa al-Ijaz" while criticizing the opinions of most rhetorical scholars. With the aim of understanding Alavi's intellectual system, relying on his theoretical discussions about "truth", this article tries to show the duality governing his thought using a qualitative approach and descriptive-analytical method. Methodology The current research, based on the approaches governing the rhetoric and knowledge of Alevi thought, and with the main goal that the concept of truth can be a determining element for knowing the Alevi intellectual system, is trying to negate his evolutionary approach. to pay It is worth mentioning that the focus of the current research was on the theoretical issues that are considered the intellectual foundation of rhetoric scholars, and on the other hand, the main reliance was on deriving Alavi's opinions from the core of his objections to other classical thinkers, which in the discussion To some extent, these objections are investigated. Results and Discussion The concept of "truth" and how to explain it is one of the basic themes in the science of rhetoric that has attracted the attention of many thinkers of Arab-Islamic heritage. Since the category of truth is a tool for knowing the reality of a thinker's thought; Therefore, to understand his thought, it is necessary to have a precise understanding of his idea of what truth is, and this idea can be considered as the intellectual support of the thinker in his general approach. Among the theorists who had important opinions in this field is Yahya bin Hamza Alavi, as one of the thinkers attributed to the evolutionary approach and the author of the book "Al Taraz".. Analyzing his opinions in this regard, relying on the main axes such as "Al-Wawaf", "Al-Wawaf al-Asala", "Al-Haqiqa al-Linguistic", "Language al-Wawaf", "Al-Mawwaizah", "Usage in the original topic", and "Original meaning" ", which has become the cornerstone of Alavi's views and highlights his conflicting thoughts, indicate that Alavi examines the concept of truth in two stages: A: According to the validity of the statement, which is referred to as the first type of matching implication. First, he emphasized the invalidity of this category as a criterion for determining the truth of the word and excluded it from the scope of truth, and he established this invalidity even in the thought of Jurjani and Ibn Jani. Is. In a way, at this stage, he believes that the truth does not apply to the word before it is used, and there is no transfer of meaning in it. B: According to the term of discourse, which is referred to as the second type of congruent implication. He considered this category as a criterion for determining the truth of the word; That is, the word is subject to the concept of truth after being used; Because it is at this stage that the transfer of meaning takes place, even though in another topic, by giving validity to the position of the narrator (the first type of matching implication), he is required to violate such a point of view. Alevi's controversy between the validity of the author's position or the term of discourse, has led to a kind of duality and conflict-speak surrounding his opinions around the concept of truth. By stipulating the adverbial condition to the adverb of use, he somehow distinguishes between the first and second types of concordance, and he tries to define the adverb of use in the idiom of discourse; It means to advance the use of the word in lexical, customary and religious contexts. On the other hand, Alavi has put the initial position of the word or the first type of matching signification as the introduction of the term ḥathab; But in defining a type of truth (Sharia) by relying on axes, he negates this point of view and advances the first and second types of compatibility in the same direction; Therefore, with such an approach, it is required to violate the clause of use, invalidate the mode of the author, not to convey the meaning in the first type of concordance, and even object to Jarjani and Ibn Jani. According to the above points of view, in the theoretical debates that are closely related to Alavi | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Attar, Mantiq al- Tayr, Code, Telmieh, Lepi Halm Model | ||
| مراجع | ||
|
ابن جنی، أبو الفتح، (لا تا)، الخصائص، الجزء ۳ – ۱، بیروت، دار الکتب العلمیه.
أبوموسی، محمد حسین، (۱۹۸۸)، البلاغه القرآنیه فی تفسیر الزّمخشری وأثرها فی الدّراسات العربیه، الطبعه الثانیه، القاهره، مکتبه وهبه.
الجرجانی، عبدالقاهر، (۱۹۹۱)، أسرار البلاغه، الطبعه الأولی، جده، دار المدنی.
الخولی، أمین، (۱۹۹۶)، فنّ القول، تنقیح: صلاح فضل، مصر – القاهره، مطبعه دارالکتب.
زرکشی، بدرالدین، (۲۰۰۰)، البحر المحیط فی أصول الفقه، تحقیق: محمد محمد تامر، بیروت، دار الکتب العلمیه.
السکاکی، أبو یعقوب، (۱۹۷۱)، مفتاح العلوم، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیه.
الصاوی، أحمد عبدالسید، (۱۹۸۸)، مفهوم الاستعاره فی بحوث اللغویین والبلاغیین، الإسکندریه، منشأه المعارف.
عطاء الله، ملیکه، (۲۰۰۹)، «علوم البلاغه عند العلوی الیمنی بین التقلید والتیسیر والتجدید»، أحمد بلخضر، کلیه الآداب واللغات، جامعه قاصدی مرباح - ورقله.
العلوی الیمنی، یحیی بن حمزه، (۱۹۱۴)، الطّراز المتضمن لأسرار البلاغه وعلوم حقائق الإعجاز، الجزء الأول، القاهره، مطبعه المقتطف.
عید، رجاء، (لا تا)، فلسفه البلاغه بین التقنیه والتطور،الطبعه الثانیه، الإسکندریه، منشأه المعارف.
فراج، عبدالحمید، (۱۹۹۷)، من مباحث البلاغه والنقد بین ابن الأثیر والعلوی، الطبعه الأولی، القاهره، مکتبه وهبه. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 218 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 219 |
||