بررسی و تحلیل انواع علل در قیاس (علت، شَبَه و طرد) مورد پژوهی دیدگاههای نحوی ابنانباری در اسرار العربّیة و ابنیعیش در شرح المفصل | ||
| پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی | ||
| مقاله 9، دوره 14، شماره 27، مهر 1402، صفحه 135-149 اصل مقاله (733.41 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jalc.2024.235041.1315 | ||
| نویسنده | ||
| احمد پاشا زانوس* | ||
| دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره) | ||
| چکیده | ||
| مسئله قیاس (Deduction) در علم اصول نحو، سهم بزرگی را، در استدلال مسائل نحوی در فرایند ساخت قاعده زبان عربی، به خود اختصاص داده است. این اصول عبارتند از: سماع، قیاس، اجماع و استصحاب حال، به عنوان یک اصل کلی حاکم بر علم نحو در علم زبانشناسی زبان عربی است؛ با لحاظ این تفاوت که علم نحو دانش کشف قواعد بر اساس تنظیر موارد مورد استعمال در زبان عربی براساس استقراء، به عنوان جزء است و علم اصول نحو، به عنوان یک امر کلّی حاکم بر آن جزء است و اثبات مسائل نحوی، مبتنی بر چهار اصل مذکور است که قیاس به عنوان منبع دوم از منابع اصول نحو، بعد از مستند سماع (یعنی ملاحظه امر مسموع و استقرای آن)، مدنظر علمای نحو- از دیرباز تا کنون- بوده است. رویکرد قیاسی یا استدلال قیاسی، تلاش مبتنی بر عقل برای قانونمند کردن مسائل نحوی است. مبادرت نحویان بزرگ ایرانی و غیر ایرانی به این مسئله و تلاش دو نحوی بزرگ از جمله، ابن انباری(ت577ه) که خود مبدع تقسیم قیاس به «قیاس علت، شَبَه و طرد» در کتاب «لمع الادلة» بوده است، ما را بر آن داشت که با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع و دادههای زبانی موجود، به مقایسه و بررسی و تحلیل چند مبحث متناظر نحوی در کتاب «اسرار العربیة» ابن انباری و «شرح المفصل زمخشری» از ابن یعیش موصلی(ت643ه)، در این دو کتاب بپردازیم. یافتههای این پژوهش حاکی از آن است که هر دو عالم نحوی در کتابهای خود جهت تبیین قواعد نحوی، به طریقِ قیاس، استدلال نمودند، منتها با ملاحظهی این فرق که، ابن انباری با اینکه خود مبدع انواع قیاس بوده، در این کتاب، تقریبا از قیاس شبه، استفاده کرده که از ارزش علمی بسیار کمتری در تبیین قواعد نحوی، نسبت به قیاس علت برخوردار است. ولی این یعیش، در مقام تبیین و استدلال و با برخورداری از دانش زیاد نحوی خود از قیاس علت استفاده نموده است. قابل ذکر است که نه ابن انباری و نه ابن یعیش، هیچکدام در دو کتاب نحوی آمده در عنوان، به نوع قیاسی که از آن استفاده کردهاند، اشارهای نداشتهاند. نگارنده در این مقاله، بر اساس نوع رویکرد هر یک از دو نحوی، مطالب و آرای آنها را در قالب قیاس و انواع آن، دستهبندی نموده و با عنایت به تحلیلات صورت پذیرفته در این مقاله، قیاس علت و رویکرد ابن یعیش را به جهت استفاده از آن بخاطر استدلالی بودنش در تبیین قواعد نحوی، بر قیاس شبه ابن انباری، ترجیح داده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نحو؛ قیاس؛ انواع علل؛ ابن انباری؛ ابن یعیش | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Assessment and Analysis of Types of Causes in Deduction (Cause, Analogy and Refutation) A Case Study of the Syntactical Views of Ibn Anbari in Asrar Al-Arabyah (Secrets of Arabic) and Ibn Yayish in Sharh Al Mufasal (Unabridged Commentary) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| ahmad pasha zanoos | ||
| Imam khomeini International university | ||
| چکیده [English] | ||
| The problem of deduction in the science of principles of syntax has a great role in the argument of the syntactical issues in the process of construction of rules of language. Principles of syntax consist of hearing, deduction, consensus and intellectual association and dominate the science of syntax in the domain of Arabic linguistics. Deduction as the second source of the principles of syntax, after hearing (i.e. consideration of the heard and its induction) has been taken into account by the grammarians since time immemorial. Deductive approach or argument by deduction represents the reason based effort for legalization of the syntactical problems. The contributions of the great Iranian and non-Iranian grammarians to this problem as well as the efforts of two great scholars of syntax including Ibn Anbari (b. 577 A.H.) who has been himself the pioneer of the division of deduction into the deduction of cause, deduction by analogy and deduction by refutation in his Lumah Al-Adillah inspired us to engage in a descriptive-analytic study using the extant linguistic sources and data to assay and analyze a number of parallel syntactical discussions in Ibn Anbari’s Asrar Al-Arabyyah and Ibn Yayish of Mosul’s Sharh Al-Mufasal Zamakhshari (b. 643 A.H.). The findings of this study suggest that both scholars of syntax have explained the syntactical rules by way of deduction though Ibn Anbari despite of his being the inventor of the classification of deduction has almost used the deduction by analogy in his book which is of a lesser scientific value in the explanation of syntactical rules as compared to the deduction by cause. But Ibn Yayish has made use of the deduction by cause in his explanations and arguments and in a more powerful way. It needs to be mentioned that neither Ibn Anbari nor Ibn Yayish has noted the type of the deduction used. The author of the present essay has classified the ideas and debates of these two scholars based on different forms of deduction and preferred Ibn Yayish’s approach in view of its use of deduction by cause given its argumentative power in the explanation of syntactical rules over against Ibn Anbari’s deduction by analogy. Keywords: Science of Principles of Syntax, Deduction, Types of Cause (Cause, Analogy, Refutation), Ibn Anbari, Asrar Al Arabyah, Ibn Yayish, Sharh Al Mufasal Assessment and Analysis of Types of Causes in Deduction (Cause, Analogy and Refutation) A Case Study of the Syntactical Views of Ibn Anbari in Asrar Al-Arabyah (Secrets of Arabic) and Ibn Yayish in Sharh Al Mufasal (Unabridged Commentary) Abstract The problem of deduction in the science of principles of syntax has a great role in the argument of the syntactical issues in the process of construction of rules of language. Principles of syntax consist of hearing, deduction, consensus and intellectual association and dominate the science of syntax in the domain of Arabic linguistics. Deduction as the second source of the principles of syntax, after hearing (i.e. consideration of the heard and its induction) has been taken into account by the grammarians since time immemorial. Deductive approach or argument by deduction represents the reason based effort for legalization of the syntactical problems. The contributions of the great Iranian and non-Iranian grammarians to this problem as well as the efforts of two great scholars of syntax including Ibn Anbari (b. 577 A.H.) who has been himself the pioneer of the division of deduction into the deduction of cause, deduction by analogy and deduction by refutation in his Lumah Al-Adillah inspired us to engage in a descriptive-analytic study using the extant linguistic sources and data to assay and analyze a number of parallel syntactical discussions in Ibn Anbari’s Asrar Al-Arabyyah and Ibn Yayish of Mosul’s Sharh Al-Mufasal Zamakhshari (b. 643 A.H.). The findings of this study suggest that both scholars of syntax have explained the syntactical rules by way of deduction though Ibn Anbari despite of his being the inventor of the classification of deduction has almost used the deduction by analogy in his book which is of a lesser scientific value in the explanation of syntactical rules as compared to the deduction by cause. But Ibn Yayish has made use of the deduction by cause in his explanations and arguments and in a more powerful way. It needs to be mentioned that neither Ibn Anbari nor Ibn Yayish has noted the type of the deduction used. The author of the present essay has classified the ideas and debates of these two scholars based on different forms of deduction and preferred Ibn Yayish’s approach in view of its use of deduction by cause given its argumentative power in the explanation of syntactical rules over against Ibn Anbari’s deduction by analogy. Keywords: Science of Principles of Syntax, Deduction, Types of Cause (Cause, Analogy, Refutation), Ibn Anbari, Asrar Al Arabyah, Ibn Yayish, Sharh Al Mufasal | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Syntax, Deduction, Types of Cause, Ibn Anbari, Ibn Yayish | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
ابن السراج، محمد بن سری،(2009) الاصول فی النحو، تصحیح و تنظیم: عثمان محمد، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
ابن انباری، ابوالبرکات عبدالرحمن، (1971م) لمع الادله، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر.
ــــــــــــــــــ (1997) اسرار العربیه، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیّه.
ـــــــــــــــــ (2011) الانصاف فی مسائل الخلاف بین النحویین: البصریین و الکوفیین، تحقیق: محمد محی الدین عبدالحمید در قالب کتاب «الانتصاف من الانصاف»، بیروت: دارالفکر.
ابن جنی، ابوالفتح عثمان(1435ه) الخصائص، تحقیق: محمد علی النّجار، قم: انتشارات ذوی القربی.
ابن یعیش، موفق الدین، (بی تا) شرح المفصل، بیروت: عالم الکتب.
ابوالمکارم، علی، (2006) اصول التفکیر النحوی، قاهره: دار غریب للطباعه و النشر.
ابوطیّب، عبدالواحد بن علی، (1955م) مراتب النحویین، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: مکتبه نهضه مصر.
بوزید، طبطوب،(2015م) محاضرات فی اصول النحو، دانشگاه محمد امین: دباغین
الحلوانی، محمدخیر، (1983) اصول النحو العربی، چاپ دوم الناشر الاطلسی.
دیاب، ناهد محمد احمد، (2003)، «التعلیل النحوی عند ابن الانباری من خلال کتابه أسرار العربیه» پایاننامه کارشناسی ارشد، گروه مطالعات نحوی و زبانی، دانشگاه اسلامی ام درمان، سودان.
رضائی هفتادر، غلامعباس و شیرکو یاری، (1389)، «قیاس و سماع نحوی از دیدگاه ابوعلی فارسی»، مجله زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 3.
سیوطی، جلال الدین، (1976) الاقتراح فی علم اصول النحو، تحقیق: دکتر احمد محمد قاسم، افست: نشر ادب الحوزه.
الفارسی، ابوعلی، (1987) الحلبیات، تحقیق: د. حسن هنداوی، دمشق: دارالقلم.
ــــــــــــــــ (1986) العضدیات، تحقیق: شیخ الراشد، دمشق: وزاره الثقافه.
فیومی، احمدبن محمد بن علی، (1405م) المصباح المنیر، چاپ اول، قم: موسسه دارالهجره.
القفطی، جمال الدین علی بن یوسف،(1986) إنباه الرواه علی أنباه النحاه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، چاپ اول، قاهره: دار الفکر العربی.
الجمحی، محمد بن سلام، (2001م)، طبقات الشعراء، تمهید: الناشر الالمانی: جوزف هل. دراسه: طه احمد ابراهیم، بیروت: دار الکتب العلمیه.
محمد ابراهیم، عبدالعلی (2019)، «ظاهره القیاس وأثرها فی النحو العربی». منشورات جامعه الأزهر، العدد السادس، کلیه دراسات الاسلامیه و العربیه، الدیدامون الشرقیه، مصر.
نبهان، عبدالاله، (1997)، ابن یعیش النحوی، دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 167 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 183 |
||