تحول معنایی واژگان قرآنی (مطالعۀ موردی اللیل و النهار) | ||
| پژوهشنامهٔ نقد ادب عربی | ||
| مقاله 5، دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 28، دی 1403، صفحه 70-83 اصل مقاله (885.56 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jalc.2025.233079.1269 | ||
| نویسندگان | ||
| الهه مختاری* 1؛ علی پیرانی شال2 | ||
| 1کرج حصارک دانشگاه خوارزمی | ||
| 2دانشگاه خوارزمی تهران | ||
| چکیده | ||
| آمده که تغییراتی در معنای واژگان قبل از نزول و بعد از نزول حاصل شده است، بهگونهای که بعضی واژگان قرآن، قبل از نزول و بعد از نزول معنای متفاوتی داشته اند اما در زمان نزول هریک دچار غرابت، قبض مفهومی، بسط مفهومی شدهاند. در شهریور سال 1401 نیز مقالهای تحت عنوان معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه «تل» در قرآن کریم به نویسندگی حسن دهقان و همکاران منتشر شد که در این پژوهش به این نتیجه رسیدهاند که در دوران قبل از نزول قرآن در زبانهای سامی به معنای «علق» و «رفع» در عصر جاهلی، اسمهای «تل، تلیل، مِتل» به معنای «تپه، گردن و نیزه» متضمن معنای مرکزی برافراشتگی بوده است. در عصر نزول نیز این نتیجه حاصل شد که واژه «تل» با رویکرد گسترش معنایی، به معنای زمین انداختن از بلندی، با آمیزهای از مضامین قبل معنایی جامع را با خود به ارمغان داشته است. مقالهای دیگر به معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه سبیل در قرآن پرداخته است که سید ابوالفضل سجادی و سحر محبی در سال 1391 آنرا به رشته تحریر در آورده است. در این پژوهش این نتیجه حاصل شد که واژه سبیل یکی از پرکاربردترین واژههای قرآنی است که در قرآن کریم بارها به آن اشاره شده است سیر معنایی این واژه با توجه به بافت معنایی آیات قرآن، معانی متعددی چون راه، ستمگری، دین، طاعت خدا و... را دارد. پایاننامهای تحت عنوان معناشناسی تاریخی- توصیفی واژه «ضرب» در قرآن کریم با راهنمایی دکتر علی نظری به نویسندگی معصومه ساعدی نیز نگاشته شده که به این نتایج دست یافتهاند که معانی متعددی چون زدن، سفر کردن، پایکوبی، رویگردانی، مثالی برای بیان و توصیف و... دارد. شایان ذکر است که تمایز نوشته پیشرو با موارد بالا در این است که تحول معنایی واژه اللیل و النهار با تکیه بر معنای معجمی و تفسیری به صورت تحلیلی با عناوین فرعی چون توسیع، تخصیص، انتقال که باعث ایجاد تغییر و دگرگونی واژه میگردد، بررسی شده است و به همین دلیل با پژوهشهایی که در گذشته انجام شده است تفاوت ویژهای دارد. جستجو و درک مدلول عبارات و واژگان قرآن کریم بر اساس دلالت متعارف زبانی و توجه به معنای باطنی، مجازی و حقیقی واژگان، تبیین خلود و جاودانگی قرآن کریم، ارائه ابعادی از شگفتی و اعجاز قرآن کریم، اهدافی است که این پژوهش به دنبال پرداختن به آن است؛ لذا برای تبیین تحول معنایی به مباحثی چون چند معنایی و اشتراک لفظی که تحول معنایی از دل آن سرچشمه میگیرد و اساس این فرآیند است، میپردازیم. 2. ادبیات و مبانی نظری پژوهش دلالت و معنا از جمله مباحثی است در سالهای اخیر مورد توجه معناشناسان قرار گرفته است. دانش معناشناسی، مطالعۀ علمی معناست. به عبارت دیگر، معناشناسی مطالعۀ معنی کلمات، عبارات و جملههاست و همیشه تلاش شده است که به معنای قراردادی واژهها بیشتر تکیه شود تا آنچه گوینده میخواهد بگوید، واژه را در موقعیت خاصی معنا کند (صفوی، 1387: 22) بعدها مبحث تغییر معنایی مطرح شد و گفته شد تغییر معنایی دارای اشکالی چون مجاز، توسیع و تخصیص معنایی است (فهمی حجازی، بیتا: 134) 2.1 چندمعنایی اصطلاح چندمعنایی در نتیجه پیشرفت جانبی معناست یک کلمه واحد با معنای متعدد، یا لفظ مشترکی است که دارای تغییر معنایی است. این اصطلاح دلالت بر کلمهای واحد دارد که بر بیش از یک معنا در نتیجه کسب معنای جدید دلالت دارد (جبل، 1997:291) به نظر زبانشناسان ایرانی مانند محمدرضا باطنی که زبانشناس، فرهنگنویس، نویسنده و مترجم معاصر ایرانی است این است که واژه با چندین تصویر ذهنی رابطه میدهد و بین این تصاویر ذهنی نیز رابطه متقارب برقرار است. او برخلاف کسانی که وجود چند معنایی را عیب زبان میدانند، بر آن است که پدیده چندمعنایی در اقتصاد زبانی نقش ارزندهای دارد. (صفوی،1380 :55-53) کلمهی polysemy از اصل یونانی poly (کثیر، متعدد)، و semy (معنا) ترکیب شده به معنای چند معنایی و در زبان انگلیسی به این صورت آمده که به معنی این است که اگر یک واحد واژگانی از چند معنای متفاوت برخوردار باشد، در مقولهی چندمعنایی امکان طرح مییابند. (خلیل، 1998: 126) در چنین شرایطی، واژه چند معنا در فرهنگ لغت یک مدخل را به خود اختصاص خواهد داد و معانی متفاوتش زیر همان مدخل اصلی آورده میشود. (کامری و همکاران، 1384:123) با توجه به آنچه از چند معنایی بیان گردید، در این نوشتار با عنوان تحول معنایی مطرح میگردد و با چند معنایی ارتباط نزدیکتری دارد. زیرا واژگان متحول هر چند معنای جدا از معنای قدیمی میپذیرد ولی بیارتباط با معنای اصلی نیست و این معنا در طول معنای اصلی است نه در عرض آن. 2.2 معنای مرکزی برخی زبانشناسان بر آنند که باید برای چند معنایی، باید به رابطهی میان معانی یک واژه توجه داشت یا یک معنای مرکزی میان معانی واژهی مشترک، وجود داشته باشد. در طرح چنین مسئلهای اگر میان معانی یک واژه، رابطهی معنایی وجود داشته باشد، آن را چند معنا مینامیم و اگر چنین رابطهای وجود نداشته باشد، هر یک از معانی واژه به کلمهای مستقل برمیگردند که با گذشت زمان، دارای یک تلفظ و نوشتار گشتهاند. مانند واژهی «حجر» که هستهی معنایی آن محفوظ بودن است، سپس به معانی مختلف در گذر زمان به کار رفته است: مثل «حجر»:( عقل)؛ زیرا انسان را از گمراهی حفظ میکند؛ «حجر»(سنگ)؛ زیرا به دلیل محکم بودن، محفوظ است؛ «حَجر الإنسان» (آغوش انسان)؛ زیرا وقتی کسی را در آغوش میگیرد، او را حفظ میکند؛ «حِجر»(حرام)؛ زیرا انسان را از حرام حفظ | ||
| کلیدواژهها | ||
| قرآن کریم؛ تحول معنایی؛ واژگان؛ اللیل؛ النهار | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Semantic Transformation of Quranic Words (A Case Study of Ilil and Nahar) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| elahe mokhtari1؛ ali pirani shal2 | ||
| 1kharazmi university | ||
| 2kharazmi university | ||
| چکیده [English] | ||
| Understanding the words of the Holy Quran is one of the criteria for understanding this divine book, and every commentator must rely on the meanings of the words to present his opinion and express his interpretation of the verse. In this article, an attempt has been made to examine the semantic evolution of the words Al-Lil and Nahar and to prove that although the semantic evolution of the word expresses more than one meaning for it. In this research, it has been tried to deal with it with a descriptive-analytical method, relying on semantics and mentioning some examples from the Holy Quran. The words al-Lil and al-Nahar are two examples that in this writing and in the process of their semantic evolution have a different but related meaning to their original meaning, which has been addressed by relying on interpretive sources while explaining the verses. According to the studies and researches carried out in the field of the semantic change of the words Al-Lil and Nahar and the study of its semantic evolution, it was discovered that these two words have undergone changes due to the passage of time. And their meanings, from the eggs of the birds, the light between sunrise and sunset, the darkness between sunset and sunrise, have changed and become today, which means night and day. These two words first had a transitional meaning change and then their meaning was developed and expanded and became the current meaning of night and day. Understanding the words of the Holy Quran is one of the criteria for understanding this divine book, and every commentator must rely on the meanings of the words to present his opinion and express his interpretation of the verse. In this article, an attempt has been made to examine the semantic evolution of the words Al-Lil and Nahar and to prove that although the semantic evolution of the word expresses more than one meaning for it. In this research, it has been tried to deal with it with a descriptive-analytical method, relying on semantics and mentioning some examples from the Holy Quran. The words al-Lil and al-Nahar are two examples that in this writing and in the process of their semantic evolution have a different but related meaning to their original meaning, which has been addressed by relying on interpretive sources while explaining the verses. According to the studies and researches carried out in the field of the semantic change of the words Al-Lil and Nahar and the study of its semantic evolution, it was discovered that these two words have undergone changes due to the passage of time. And their meanings, from the eggs of the birds, the light between sunrise and sunset, the darkness between sunset and sunrise, have changed and become today, which means night and day. These two words first had a transitional meaning change and then their meaning was developed and expanded and became the current meaning of night and day. Understanding the words of the Holy Quran is one of the criteria for understanding this divine book, and every commentator must rely on the meanings of the words to present his opinion and express his interpretation of the verse. In this article, an attempt has been made to examine the semantic evolution of the words Al-Lil and Nahar and to prove that although the semantic evolution of the word expresses more than one meaning for it. In this research, it has been tried to deal with it with a descriptive-analytical method, relying on semantics and mentioning some examples from the Holy Quran. The words al-Lil and al-Nahar are two examples that in this writing and in the process of their semantic evolution have a different but related meaning to their original meaning, which has been addressed by relying on interpretive sources while explaining the verses. According to the studies and researches carried out in the field of the semantic change of the words Al-Lil and Nahar and the study of its semantic evolution, it was discovered that these two words have undergone changes due to the passage of time. And their meanings, from the eggs of the birds, the light between sunrise and sunset, the darkness between sunset and sunrise, have changed and become today, which means night and day. These two words first had a transitional meaning change and then their meaning was developed and expanded and became the current meaning of night and day. relying on interpretive sources while explaining the verses. According to the studies and researches carried out in the field of the semantic change of the words Al-Lil and Nahar and the study of its semantic evolution, it was discovered that these two words have undergone changes due to the passage of time. And their meanings, from the eggs of the birds, the light between sunrise and sunset, the darkness between sunset and sunrise, have changed and become today, which means night and day. These two words first had a transitional meaning change and then their meaning was developed and expanded and became the current meaning of night and day. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| The Holy Quran, semantic transformation, vocabulary, Al-Lil, Nahar | ||
| مراجع | ||
|
ابن سیده، على بن اسماعیل (1421)، المحکم و المحیط الأعظم، قم: نشر هجرت.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، قم: نشر هجرت.
أنیس، إبراهیم (1976)، دلالة الألفاظ، مکتبة الأنجلو المصریة.
بستانى، فواد افرام (1375)، فرهنگ ابجدی، تهران.
تفتازانی، مسعود بن عمر (بی تا)، مختصر المعانی، دارالفکر: مرکز القائمیة باصفهان للتحریات الکمبیوتریة.
جبل، عبدالکریم محمد حسن (1997)، «نفی علم الدلالة دراسة تطبیقیة فی شرح الأنباری للمفضلیات»، جامعة کمنطا.
خاکپور، حسین؛ بلوردی، مریم (1394)، «معناشناسی در زمانی واژگان قرآن در تفسیر المیزان»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، سال 6، شمارۀ 21، تابستان، صص 67-43.
خلیل، حلمی (1998)، الکلمة، الاسکندریة: دار المعرفة الجاهلیة.
دهقان، حسن؛ سیدی، سید حسین؛ ناظری حسین (1401)، «معناشناسی تاریخی و توصیفی واژهٔ «تل»، در قرآن کریم»، مجله زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 14، شماره 2، شماره پیاپی 29، صص 1-21.
رازی، أبوالفتوح؛ حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، گرد آورنده: محمد مهدی ناصح، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد،(1374)، مفردات الفاظ قرآن، تهران.
زبیدى، محمد بن محمد (1414)، تاج العروس، قم: نشر هجرت.
سجادی، سید ابوالفضل؛ محبی، سحر (1391)، «معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه سبیل در قرآن کریم»، دوفصلنامه تخصصی علوم قرآن و حدیث نشریه قرآن پژوهی حسنا، پیاپی 15، صص 83 -103.
سلیمی، زهرا؛ میرحسینی، سید محمد؛ پاشازانوس، احمد؛ آل بویه لنگرودی، عبدالعلی (پاییز 1397)، «توسیع و استعاره در روند تحول معنایی واژگان قرآن کریم(با تأکید بر آراء علامه طباطبایی)»، نشریه پژوهشهای ادبی- قرآنی، شماره 3، صص 95-71.
صفوی، کوروش (1380)، «نگاهی تازه به مسئله چندمعنایی واژگان»، مجله فرهنگستان، دوره 5، شماره 2، صص 67-50.
صفوی، کوروش (1387)، درآمدی بر معنی شناسی، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
طباطبایی، محمد حسین (1378)، ترجمه تفسیر المیزان، ناشر: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی و همکاران (1375)، ترجمه تفسیر جوامع الجامع، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
عاملی، ابراهیم (1365)، تفسیر عاملی، ناشر: کتابفروشی صدوق.
عمر، أحمد مختار (1998)، علم الدلالة، قاهرة: عالم الکتب.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
فهمی حجازی، محمود (بیتا)، مدخل إلی علم اللغة، دار قباء، القاهرة: للطباعة و النشر و التوزیع.
قربانی، فهیمه؛ خسروی، کبری؛ نظری، علی(1397)، «معناشناسی تاریخی توصیفی واژۀ ریح در قرآن کریم»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی پژوهشهای زبان شناختی قرآن، سال هفتم، شماره 13، بهار و تابستان، صص 44-19.
قرشى، على اکبر (1371)، قاموس قرآن، تهران.
کاشانی، فتح الله بن شکر الله (1336)، تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران: کتابخانه و چاپخانه محمد حسن علمی.
کامری، برنارد؛ مانتخورد، جان؛ داکروز ویوین لا (1384)، زبانهای دنیا، چهار مقاله در زبانشناسی، ترجمه کوروش صفری، تهران: سعاد.
المصطفوی، حسن (1393)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، طهران.
نجاریان، محمدرضا (1385)، «کاوشی در مجاز عقلی»، مجله ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، تابستان، شماره 3، صص 115-95.
نظری، علی؛ خسروی، کبری؛ ساعدی معصومه (1393)، معناشناسی تاریخی- توصیفی واژه «ضرب» در قرآن کریم، دانشگاه لرستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، پایاننامه کارشناسی ارشد.
الوسی، محمود (بیتا)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، الجزء الثالث، بیروت: ادارة الطباعة المنیریة دار التراث العربی.
هاشمی، سید احمد (1417)، جواهر البلاغة، قم: مطبعة مکتب الاعلام الاسلامی.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 608 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 336 |
||