سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شهید بهشتی

نجف زاده, مهدی, سینائی, وحید, محمدپور دهسرخی, زهرا. (1404). بازخوانی رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطیت. , 18(1), 157-187. doi: 10.48308/irhj.2025.237263.1372
مهدی نجف زاده; وحید سینائی; زهرا محمدپور دهسرخی. "بازخوانی رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطیت". , 18, 1, 1404, 157-187. doi: 10.48308/irhj.2025.237263.1372
نجف زاده, مهدی, سینائی, وحید, محمدپور دهسرخی, زهرا. (1404). 'بازخوانی رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطیت', , 18(1), pp. 157-187. doi: 10.48308/irhj.2025.237263.1372
نجف زاده, مهدی, سینائی, وحید, محمدپور دهسرخی, زهرا. بازخوانی رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطیت. , 1404; 18(1): 157-187. doi: 10.48308/irhj.2025.237263.1372

بازخوانی رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطیت

مجله تاریخ ایران
مقاله 7، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 38، فروردین 1404، صفحه 157-187    اصل مقاله (2.31 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/irhj.2025.237263.1372
نویسندگان
مهدی نجف زاده* 1؛ وحید سینائی2؛ زهرا محمدپور دهسرخی3
1دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد ایران
2دانشیار علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد
3دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
جامعه ایران همواره سعی کرده است در برابر صاحبان قدرت گفتار و کنشی عمومی را به اجرا بگذارد و در ورای نظارت مستقیم آنان گفتار و کنشی متفاوت را پدیدار سازد. به لحاظ تاریخی جامعۀ ایران همواره تحت سیطره حکومت­های استبدادی بوده که مهم­ترین خصیصه آن بی­قانونی، عدم نهادینگی قدرت و حاکمیت دلبخواهانه و تحمیلی حاکم مستبد بوده است. در چنین شرایطی، جامعه نمایشی از تمکین و رضایت را به اجرا می­گذارد که با تصویری که حاکمان می­خواهند ترسیم کنند، همخوانی زیادی دارد، اما در پس پرده قدرت، آنچه آشکارا نمی­تواند بازگو کند، در رونوشت ­نهانی و در نقد سلطه جلوه­گر می­سازد. چنین رویکرد محافظه­کارانه‌ای گاهی جنبۀ فریبکارانه، احتیاط، ترس و برخورداری از لطف و مرحمت داشته و گاهی ریشه در باورهای دینی، فرهنگی و اجتماعی داشته است. در دوران حکومت ناصرالدین­شاه، سلطه استبدادی و ناتوانی در ایجاد یک دولت متمرکز کارآمد، جامعه ایران را به وجه پنهان خود سوق داد و رونوشت­های ­­نهانی به نحوی چشمگیر فزونی یافتند. این پژوهش با بهره­گیری از الگوی نظری روایت­های ­نهانی اسکات و روش تحلیل متن، به دنبال پاسخ به این پرسش است که رونوشت­های پنهان جامعۀ ایران چگونه و با چه اشکالی در انقلاب مشروطه تجّلی یافتند؟ یافته­های پژوهش نشان می­دهد که ظهور شب‌نامه­ها از دل انجمن­های ­مخفی، نقطۀ بارز پیدایی رونوشت ­پنهان این دوره است. به‌تدریج رونوشت­های نهانی در اَشکال دیگری همچون روزنامه­های مخفی، روزنامه­های برون­مرزی، سفرنامه­های خیالی، مکالمات خیالی، رسالات گمنام، ترانه­ها و خواب‌نامه­ها نیز پدیدار شدند. با ادامۀ نابسامانی­ها، این روایت­ها شکل آشکار به خود گرفت و با به چالش کشیدن قدرت سیاسی، به انقلاب مشروطه منجر گردید.
کلیدواژه‌ها
جامعه ایران؛ سلطه؛ استبداد؛ رونوشت پنهان؛ انقلاب مشروطیت
عنوان مقاله [English]
Rereading the Hidden Transcript of Iranian Society in the Constitutional Revolution
نویسندگان [English]
Mahdi Najafzadeh1؛ Vahid Sinaee2؛ Zahra Mohammadpour Dehsorkhi3
1Assistant professor of the Political Science department, Ferdowsi Mashhad University, Mashhad, Iran
2Associate Professor of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad
3M.A. Student in Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Ferdowsi Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]
Introduction
  The investigation of the political action of the Iranian society before the constitutional revolution shows that a large part of the society's protest against the government was manifested in the form of silent stability and hidden copies. These transcripts were formulated in contrast to the official narrative of the government abroad or private circles and secret associations, away from the supervision of the authoritarian government, or in the field of literature, and secret situations. Absolutism of arbitrary government, lack of accountability, backwardness, inefficiency, and general repression are among the reasons of Iranian society for shaping the hidden transcript of this era. The most important shortcoming of this period is the lack of law. According to Adamit, during this period, there was no strong legal system in Iran that met all the conditions or at least the most important features of the rule of law.   Equality, which is the essence of the rule of law, had no real meaning, and individual desire prevailed both in tradition and custom.   Therefore, there was no mention of human safety and social justice. However, any obvious movement towards reforming and establishing the law by the autocratic government and reactionary clergy will be suppressed and silenced.   This forced the Iranians to turn to covert activities by using the conservative measures that they had used throughout history in the face of tyranny.  Around the end of Naser al-Din Shah's reign, groups of people secretly discussed the desirability of getting rid of tyranny and the benefits of freedom and justice.  After the murder of Nasir al-Din Shah, they became more active in the capital and the provinces, and after many discussions, they decided to coordinate their actions to overthrow the tyranny and establish a set of laws and justice. Such thoughts gradually penetrated the culture of the society and were manifested in the form of secret copies, and secret activities began in Tehran and other cities in a wide field, which eventually led to the constitutional revolution.
Materials and Methods  
In the present research, we have benefited from the text analysis method.  The starting point of this method is the careful examination of the text.  In this sense, the speakers of the text, the process of its production, showing the effect of the two sides of the text and the context (political, socio-historical of the text), paying attention to the special conditions of the production of the text, continuous and successive changes of the meaning of the text and the dialectical relationship of power and the text are investigated.  In this way, the researcher can understand the obvious and hidden angles of attitude, the worldview of people, and the hidden thoughts in the documents that are studied.  Based on this, in the method of text analysis, the spoken or written text, or what is called social discourses, must be consistent with the systematic analysis of their social context.  In this sense, the analysis of the text must also analyze the form or structure, and organization of the text.  In other words, at the same time, we have to analyze the content of the text, its structure and context. Based on this, it is necessary to pay attention to the four main components: reference, presuppositions, implications, and inferences.  Therefore, for reading texts and their social relationship, four components should be examined.  1. What is the author's desired word, and what does it refer to?  2. Based on which intellectual and social backgrounds did the author speak, and what role did his social experiences play in this?  3. How can you understand what the difference is between what the authors had and what he wrote?  4. What conclusion does a text, work, or speech faced in the social arena or among its readers and listeners?
Result and Discussion
Iran's authoritarian political structure, along with political and social instability, has caused the Iranian society to show dual ways in its individual and social behavior.  In conservatively estimating the scope of power, he performs a show of submission and satisfaction and in the social arena; he shows his agreement with the official approaches of building power.  However, at the same time, he is also busy creating hidden discourse, and in situations where he is faced with the weakness of the power structure, he has been able to reveal this hidden discourse and challenge the political power in a collective action. Therefore, power in Iran has its meaning in a network of social relations, and the resistance and escape routes of the oppressed society against the stubbornness of the superior power are abundantly found, and the hidden transcript is an arena of these resistances and narratives, which gives Iranians the opportunity to face the power freely express their personal opinions in criticism of dominance.  Based on this, here, we will examine the most important forms of manifestation of the hidden transcript of Iranian society on the eve of the constitutional revolution.  In this period, the government's weakness and inability to manage the country, and the inability and reluctance of the government apparatus to advance political and economic reforms, provided the ground for the emergence of hidden transcripts that were a reflection of confrontation with tyranny, justice, and modernism.  These transcripts ranged from accompanying the ruling ideology to the formation of secret assemblies and associations, emerging in the field of anonymity, and embellishing the summaries of the deepest desires and wishes of the society to renew and replace the rule of law instead of the ruler's tyranny.  Based on this, the scope of new ideas expanded through these copies, and the criticism of the government and the country's backwardness rose, and the courage to express a narrative that had been suppressed for a long time was revealed in the constitutional revolution.
Conclusions
Using the theoretical model of Scott's hidden narrative, this article seeks a new understanding of the behavior and political texts of Iranian society during the constitutional revolution.  The authoritarian political structure of the Iranian society, along with other structures of the society, has caused the aspects of the silent resistance of the Iranian society to be immune from the violence of the dominant elites to be widely manifested in secret transcripts.  In this way, by emphasizing on numerous historical examples, it can be shown that the logic of the formation of secret transcripts in Iranian society and its scope and difference from public transcripts compared to some societies is influenced by the social structure of this society, which was formed during a long process and to some extent, It is fixed.  Based on this, on the eve of the constitutional revolution and beyond the political suffocation and the conquest of the public sphere, many intellectuals and writers were able to rely on the traditions of the society in secretive thinking and conservatism, and using irony, allegory, and mysterious Persian expressions in the discourse. To enter their target into the public discourse, which was very much welcomed by different sections of society. Apart from criticizing the ruling political tyranny, these works also reflected the ideal of modernism and constitutionalism and became the foundation of a social movement that realized its slogans in the constitutional revolution.  Therefore, what is important in connection with these copies is their widespread influence in Iranian society and their ability to challenge the ruling political power.
کلیدواژه‌ها [English]
Iranian Society, Autocratic rule, Hidden Copy, Constitutional Revolution
اصل مقاله

  مقدمه

بررسی کنش سیاسی جامعۀ ایران پیش از انقلاب مشروطه، نشان می­دهد که بخش وسیعی از اعتراض جامعه نسبت به حکومت، در قالب پایداری­های خاموش و رونوشت­های پنهانی تجلی ­یافته است. این رونوشت­ها در تقابل با روایت رسمی حکومت در خارج از کشور یا محافل خصوصی و انجمن­های مخفی و به دور از نظارت حکومت استبدادی و یا در عرصه ادبیات و در هاله‌ای از رمز، صورت‌بندی می­شد. مطلق­گرایی حکومت خودسرانه، عدم پاسخ­گویی، عقب­ماندگی، ناکارآمدی و سرکوب عمومی، از جمله دلایل جامعه ایران برای شکل­ دادن به رونوشت پنهان این دوره است. البته مهم­ترین کاستی این دوره نبود قانون است. به گفتۀ آدمیت، در این دوره در ایران نظام قانونی مضبوطی که واجد همۀ شرایط یا دست‌کم مهم­ترین خصوصیات حکومت قانون باشد، وجود نداشت. مساوات که جوهر حکومت قانون است، معنی متحقق نداشت و میل فردی چه در سنت و چه در عرف حاکم بود. بنابراین از ایمنی انسانی و عدالت اجتماعی خبری نبود (آدمیت، 1385: 172). با وجود این، هرگونه حرکت آشکار در جهت اصلاح و برقراری قانون، از سوی حکومت استبدادی و روحانیت مرتجع در نطفه سرکوب و خاموش می­گردید. این امر ایرانیان را وا داشت تا با استفاده از تدابیری محافظه­کارانه که در طول تاریخ در مواجهه با استبداد اندیشیده بودند، به فعالیت­های پنهانی روی آورند. در سال‌های پایانی سلطنت ناصرالدین‌شاه، گروه‌هایی از مردم با یکدیگر به صورت مخفی درباره مطلوب بودن رهایی از استبداد و منافع آزادی و عدالت بحث می­کردند. پس از قتل ناصرالدین‌شاه، آنان در پایتخت و ولایات فعال­تر شدند و پس از بحث­های زیاد تصمیم گرفتند اقدامات خود را برای برانداختن استبداد و استقرار یک مجموعه قوانین و عدالت هماهنگ کنند (لمبتون، 1379: 183-184). این­گونه افکار به‌تدریج با رسوخ در فرهنگ جامعه، در قالب رونوشت­های پنهانی متجلی گشت و فعالیت­های مخفی در تهران و شهرستان­ها در ابعاد وسیعی آغاز گردید که در نهایت، به انقلاب مشروطه منجر شد. این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که رونوشت پنهان جامعه ایران در انقلاب مشروطه چگونه و در چه اَشکالی صورت‌بندی می­شد؟ این رونوشت­ها به سبب تأثیرگذاری بر تحولات سیاسی و اجتماعی این دوره، دارای اهمیت است و بدون شناخت عناصر و مفاهیم اساسی آن فهم تحولات سیاسی و اجتماعی ایران کامل نخواهد بود.

در پژوهش حاضر، از روش تحلیل متن استفاده کرده­ایم. نقطۀ عزیمت این روش، بررسی موشکافانۀ متن است. در این معنا تقریرکنندگان متن روند تولید آن، نشان دادن تأثیر دوسویۀ متن و بافتار (سیاسی، اجتماعی و تاریخی متن)، توجه به شرایط خاص تولید متن، تغییرات مداوم و پی‌درپی معنای متن و رابطه دیالکتیکی قدرت و متن را مورد بررسی قرار داده‌اند (Brown & Yule, 1983: 99). از این طریق پژوهشگر می­تواند به زوایای آشکار و پنهان نگرش، جهان­بینی افراد و اندیشۀ پنهان در اسنادی که مورد مطالعه قرار می­گیرند، پی­ ببرد. بر این اساس، در روش تحلیل متن، متن گفتاری یا نوشتاری یا آنچه به عنوان گفتمان­های اجتماعی نامیده می‌شوند، باید بر تحلیل­های نظام­مند بافت اجتماعی­شان منطبق باشند. در این معنا تحلیل متن باید لزوماً به تحلیل صورت یا ساختار و سازمان متن نیز بپردازد. به عبارت دیگر، همزمان باید به تحلیل­ محتوای متن، ساختار و بافتار آن نیز بپردازیم. بر این اساس، توجه به چهار مؤلفه اصلی یعنی «مرجع» (Reference)، «پیشافرض­ها» (Presuppositions)، «دلالت­ها» (Implicatures) و «استنتاجات» (Inference) ضروری است. بنابراین برای خوانش متون و رابطۀ اجتماعی آن باید چهار مؤلفه را مورد بررسی قرار داد. 1. واژۀ مورد نظر نویسنده چیست و به کدام چیز ارجاع می­دهد؟ 2. نویسنده براساس کدام پیش­زمینه­های فکری و اجتماعی سخن گفته و تجربیات اجتماعی او در این میان چه نقشی داشته است؟ 3. چگونه می­توان دریافت چه فاصله­ای میان آنچه نویسنده داشته و آنچه نوشته است، وجود دارد؟ 4. یک متن، اثر یا سخن در عرصه اجتماعی و یا در میان خوانندگان و شنوندگان آن با چه استنتاجی روبه‌رو شده است؟ (Brown & Yule, 1983: 28).

در رابطه با پژوهش حاضر مقالات و کتبی انتشار یافته که در آنها به فهم ساختارمند و اجتماعی متون عصر مشروطیت توجه نشان داده شده است، اما آثاری که به رونوشت پنهان اجتماعی آن عصر و تأثیر آن بر انقلاب مشروطیت به مثابه یک گفتمان انتقادی بپردازند، کمتر به چشم می‌خورد. لطفی و باغدار دلگشا (1394) در مقاله «مکالمات خیالی: وجه انتقادی نو در گفتمان مطبوعاتی دورۀ مشروطه» به بررسی مکالمات خیالی در مطبوعات عصر مشروطه پرداخته­اند و آن را شیوه­ای خلاقانه، امن و اثربخش در نشر آگاهی و بیان انتقادهای سیاسی و اجتماعی در دورۀ استبداد ­دانسته‌اند. علیزاده بیرجندی و علیزاده (1395) در مقاله «باز نمودن بنیان­های فکری مشروطه­خواهی در خواب‌نامه­های عصر قاجار» ضمن بررسی خواب‌نامه­های این دوره، آن را قالب نوشتاری مناسبی برای به چالش کشیدن نظم موجود و تبیین نظرهای اصلاحی و نوگرایانه ­دانسته‌اند. منصوره اتحادیه (نظام­مافی) در مقاله­ «اعلامیه­های زیرزمینی در انقلاب مشروطه» به چگونگی شکل­گیری و تحلیل متن اعلامیه­های این دوره پرداخته و انتشار آنها را یکی از شیوه­های استفاده از وسایل ارتباط جمعی برای تعلیم و بسیج مردم و تهدید مخالفان ­دانسته است. در برخی از کتاب­هایی که به بررسی انقلاب مشروطه ایران پرداخته شده نیز به منظور آگاهی‌بخشی و آشنایی با اندیشه­های مشروطه­خواهی، به برخی از انجمن­ها و همچنین شب‌نامه­ها و نوشته­های این دوره اشاره شده است. احمد کسروی در تاریخ انقلاب مشروطه ایران ضمن بررسی رویدادهای تاریخی این دوره، به برخی انجمن­ها، روزنامه­ها، شب‌نامه­ها و روایت­های خیالی نیز اشاره کرده است. غلامحسین زرگری­نژاد (1390) در جلد دوم کتاب رسائل مشروطیت به بررسی رسائل آشکار و نهان منتشرشده از سوی مشروطه­خواهان پرداخته است. فریدون آدمیت و هما ناطق (1356) در کتاب افکار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشدۀ قاجار به بسیاری از رسالات کمتر انتشاریافته­ این دوره پرداخته‌اند. مهدی نجف­زاده (1395) در کتاب جابه‌جایی دو انقلاب ضمن بررسی تحولات سیاسی و اجتماعی ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، به بررسی برخی رونوشت‌های این دوره پرداخته و شکل­گیری آنها را متأثر از ویژگی­های ساختاری جامعه ایران و تغییر کارکرد حوزه عمومی در عصر صفویه ­دانسته است. ژانت آفاری (1377) در کتاب انجمن­های سرّی و نیمه­سرِی زنان در انقلاب مشروطه به انجمن­های مخفی زنان و برخی فعالیت­های آنان در این دوره پرداخته است. اسماعیل رائین در کتاب انجمن­های ­سرّی در انقلاب مشروطیت ایران به مشهورترین انجمن­های این دوره اشاره کرده است. این پژوهش­ها فاقد یک چارچوب نظری منظم برای بررسی رونوشت­های پنهانی است. در این پژوهش با تکیه بر الگوی نظری روایت­های پنهانی اسکات و بهره­گیری از یک چارچوب­ مشخص، به بررسی و دسته­بندی این رونوشت­ها به شکلی نظم­یافته پرداخته­ایم تا ضمن بررسی شیوه­های ابراز رونوشت­­پنهان جامعه ایران در آستانه انقلاب مشروطیت، به تأثیر این رونوشت­ها در تحولات سیاسی و اجتماعی این دوره نیز بپردازیم.

مبانی نظری

 جیمز اسکات در کتاب سلطه و هنر مقاومت نشان داده است که گروه­های فرودست در جوامع تحت سلطه، از روایت یا گفتمانی پنهانی برخوردارند که در این گفتمان یا روایت، نقدهای خود را نسبت به قدرت و گروه­های مسلط بیان می­کنند. آنان اگرچه در ظاهر و در نمایشی عمومی مطابق میل صاحبان قدرت رفتار می­کنند، اما در پشت پرده قدرت و هر جا که از نظارت مستقیم آن مصون بوده باشند و اندکی احساس امنیت و آزادی کنند، آنچه را که نمی‌توانند به صورت آشکار بازگو کنند، در روایت­های نهانی خود ظاهر می­سازند (اسکات، 1400: 4). بر این اساس، اسکات نشان داده است که چگونه برخی رفتارهای گروه­های فرودست، همیشه آن چیزی نیست که به نظر می­رسد، بلکه مقاومت یا تاکتیک­هایی است که افراد تحت سلطه برای بقا و تضعیف سلطه سرکوبگرانه از آن استفاده می­کنند (Lilja & Vinthagen, 2018: 216) .

بنابراین اگرچه صاحبان قدرت گمان می­کنند کنترل صحنه را در دست دارند و خواسته­های آنان حاکم است و فرودستان آرام تسلیم آنان شده­اند، اما نباید از رفتارهای ظاهری و آشکار افراد نتیجه گرفت که همه چیز خوب و مطابق میل صاحبان قدرت است؛ زیرا همۀ گروه­های تحت سلطه از دردها، سختی­ها، نگرانی­ها و فشارهایی که بر آنان وارد می­شود، روایت و گفتمان پنهانی می­سازند که نوعی نقد حاکمان در غیاب آنان است (اسکات، 1400: 16). بر این اساس، او چهار نوع گفتمان سیاسی میان گروه­های فرودست را مورد شناسایی قرار می­دهد.

  1. 1. امن­ترین و عمومی­ترین شکل گفتمان سیاسی گفتاری است مبتنی بر تصاویر تملق­آمیزی که نخبگان می­خواهند از خود ترسیم کنند. این تصویر امتیازاتی را به فرودستان می­دهد تا با بهره­گیری از روزنه­هایی که در هر ایدئولوژی وجود دارد، فرصتی برای تغییر فراهم کنند.
  2. 2. نوع دوم گفتمان سیاسی، پایگاه­های اجتماعی در بیرون صحنه است؛ یعنی جایی که فرودستان می­توانند به دور از چشم تهدیدگر قدرت، دور یکدیگر جمع شوند و در فضایی نسبتاً امن در خانه­ها و پناهگاه­های خود به زبان خشم و انتقام سخن بگویند و ایدئولوژی رسمی حکومت را زیر سؤال ببرند.
  3. 3. قلمرو سیاست نیرنگ و گمنامی است که در برابر عموم رخ می­دهد، اما به گونه­ای طراحی شده است که معنایی دوگانه داشته باشد یا هویت بازیگران را پنهان کند. شایعه، نجواهای درگوشی، داستان­های عامیانه، لطیفه، ترانه، آیین­ها، رمزها و تلطیف­ها که بخش بزرگی از فرهنگ عامیانه گروه­های فرودست را تشکیل می­دهند، در این توصیف می­گنجند.
  4. 4. چهارمین گفتمان، پرتنش­ترین حوزۀ سیاست یعنی لحظۀ­ علنی ساختن روایت نهانی است که می­تواند چالش و نافرمانی آشکار را به دنبال داشته باشد. بنابراین این روایت­ها در نهایت آشکار می­شوند و نخستین بیان آشکار روایت نهانی، لحظات بسیار کمیاب و اعلانی است که روابط قدرت را نقض می­کند و پوستۀ ظاهری آرامش و سکوت رضایت‌آمیز را درهم­ می­شکند (اسکات، 1400: 20).

بنابراین نخستین اعلان آشکار روایتِ نهانی، دارای پیشینه­ای است که توانایی تولید تحولات سیاسی ناگهانی را دارد؛ به این معنا که روایت­های نهانی در دل خود و در بلندمدت نیروها، انگیزه­ها و کنش­هایی را شکل می­دهند که در لحظه­های طلایی انفجار، فرصتی برای علنی شدن و مواجهۀ آشکار با قدرت و تعلیق و تغییر رابطه و ساختار قدرت را فراهم می­کنند.

بحث و بررسی

ساختار سیاسی استبدادی ایران، در کنار ناپایداری­های سیاسی و اجتماعی سبب شده است تا جامعۀ ایرانی شیوه­ای دوگانه در رفتار فردی و اجتماعی خود بروز دهد؛ چنان‌که در برآورد دامنه قدرت، به شیوه­ای محافظه­کارانه نمایشی از تمکین و رضایت را به اجرا می­گذارد و در عرصه اجتماعی در ظاهر توافق خود را با رویکردهای رسمی ساخت قدرت نشان می­دهد، اما همزمان به خلق گفتمان پنهانی نیز مشغول است و در موقعیت­هایی که با ضعف ساختار قدرت روبه‌رو شده، توانسته است این گفتمان پنهان را آشکار سازد و در یک کنش جمعی، قدرت سیاسی را با چالش مواجه سازد. بنابراین قدرت در ایران در شبکه­ای از روابط اجتماعی معنا یافته و مقاومت و راه­های گریز جامعه سرکوب‌شده در برابر سرسختی­های قدرت فائقه به وفور یافت می­شود و رونوشت پنهان عرصه­ای از همین مقاومت­ها و روایت­هاست که به ایرانیان فرصت می­دهد تا در مواجهه با قدرت آزادانه نظرات شخصی خود را در نقد سلطه ابراز کنند. بر این اساس، در این پژوهش به بررسی مهم­ترین اَشکال تجلی رونوشت ­پنهان جامعۀ ایران در آستانه انقلاب مشروطه می­پردازیم. در این دوره حاکمیت استبدادی و ناامنی­های ناشی از آن، در کنار ضعف و ناتوانی حکومت در اداره کشور و ناتوانی و بی­میلی دستگاه دولت برای پیش بردن اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، زمینه را برای بروز رونوشت­های نهانی که بازتابی از تقابل با استبداد و عدالت‌خواهی و تجددخواهی بود، فراهم ساخت. این رونوشت­ها از همراهی با ایدئولوژی حاکم تا تشکیل مجامع و انجمن­های مخفی و بروز در عرصه گمنامی و تلطیف چکیده­ای از اشتیاق و خواست­ جامعه برای نو شدن و جایگزین کردن حکومت قانون به جای استبداد حاکم بود. بر این اساس، دامنۀ اندیشه­های نو به واسطۀ این رونوشت­ها وسعت یافتند و انتقاد از دولت و عقب­ماندگی مملکت اوج گرفت و شجاعت بیان روایتی که مدت­ها سرکوب شده بود را در انقلاب مشروطه آشکار ساخت. 

  1. 1. تعارض نظری و عملی در گفتمان حاکم

 از مهم­ترین خصایص پادشاهان در نزد ایرانیان، عدل و رفتار آنان براساس عدالت در مقابل مردمی بوده است که بر آنان حکومت می­کردند. بنابراین اگرچه ایرانیان پادشاهان را برگزیدگان خداوند و دارای فرهّ ایزدی یا سایه خداوند بر روی زمین می­دانستند، اما آنچه موجب برگزیدگی فردی به عنوان پادشاه می­شد، اتصاف او به صفت عدل بود. بنابراین عدالت ابزار و معیاری برای پذیرش حکومت پادشاهان و برقرای تعامل با آنان در نزد ایرانیان بوده است. در مقابل، پادشاهان نیز همواره خود را عادل و دادگر و پیروز عرصه­های راستی و عدالت می­دانستند و به همین دلیل انتظار اطاعت بی­چون و چرا از فرمان‌برداران را داشتند (ترکمنی ­آذر، 1396: 131). از این رو، سنت عریضه­نویسی، تحصن و بست­نشینی سنت‌هایی دیرینه در ایران بودند که ریشه در پذیرش و امید به برقراری عدالت از سوی حاکمان داشتند.

بر این اساس، برقراری عدالت اجتماعی در دوران پادشاهی ناصرالدین‌شاه مهم­ترین خواسته جامعه در برابر قدرت خودسرانۀ حکومت و استبداد حاکم بر ساختار سیاسی ایران بود؛ که هیچ­گاه محقق نگردید. چنان‌که در اعترافات میرزا رضا کرمانی آمده است، یکی از دلایل قتل وی همین بی­عدالتی بود که از جانب حکومت بر وی عارض شده بود (کرمانی، 1384: 1/81). یگانه پیامد سلطنت مظفرالدین‌شاه و دربار او نیز که کانون بی­خبری از دنیا، ناکارآمدی کارگزاران و جایگاه بی­توجهی به مصالح ملی بود، جز وخیم­تر شدن اوضاع عمومی کشور نمی­توانست باشد. به دنبال قرض­های خارجی که صرف سفر شاه و اطرافیانش می­شد، بحران اقتصادی شدت بیشتری پیدا کرد و تسلط بیگانگان بر همۀ شؤون کشور بیشتر شد؛ به‌ویژه آنکه روس­ها از طریق سپاه قزاق عامل مهمی در سیاست ایران بودند و فسادی که در مجاری اداری کشور جاری بود، انسجام اجتماعی ایران را بیش از پیش دستخوش مخاطره می­کرد (طباطبائی، 1385: 532).

با وجود این، سلطنت مظفرالدین‌شاه به دو سبب با مملکت‌داری ناصرالدین‌شاه تفاوت داشت: یکی به سبب نرم­خویی و دیگر آن که زمانه دگرگون شده و آرمان مردم‌سالاری در دل­ها ریشه دوانده بود. بنابراین هرگز کسی از معاصران او و کسانی که به تاریخ آن دوره پرداخته­اند، نیکخواهی‌اش را پوشیده نداشته­اند (پروین، 1379: 2/360). در بسیاری از رونوشت­های نهان این دوره، مظفرالدین‌شاه را پادشاهی عادل و عدل­گستر و همچنین ایجادکنندۀ اصلاحات در ساحت سیاسی و در راستای بهبود حکمرانی معرفی کرده­اند. از جمله در شماره 10 روزنامه ثریا آمده است: «امیدواریم که در سایه رأفت و محبت این پادشاه عادل خودمان عنقریب ترقی خواهیم کرد و چنانکه امروز از ژاپون روزنامجات اروپ تعریف و تمجید می­نمایند، فردا از ما خواهند کرد. چنانکه دولت امروز طالب ترقی ملت و رعیت است ...» (ثریا، 19 شعبان 1316: شمارۀ 10، ص7).

چنان‌که اسکات اشاره کرده، همنوایان یعنی کسانی که باور به عدالت شاه و امید به اصلاح امور داشتند و به صورت ظاهری ارزش­های نخبگان حاکم را پذیرفته­ بودند، همان کسانی بودند که تهدید محسوب می­شدند؛ زیرا به گونه­ای عمل می­کردند که انگار وعدۀ تلویحی ایدئولوژی حاکم را پذیرفته­اند و توقعاتی دارند که اغلب پذیرفته نمی­شود و همین امر زمینه نقد کوبنده سلطه را با همان واژگانی که نخبگان به کار می­برند، فراهم می­آورد (اسکات، 1400: 119). بنابراین پذیرش نیک­خواهی و عدالت مظفرالدین‌شاه از سوی مردم و بازتاب آن در رونوشت­های پنهان این دوره و استفاده از زبان ایدئولوژی حاکم در نقد سلطه سیاسی، واقع­بینانه و محتاطانه بود. بر این اساس، جدی گرفتن ارزش­های حاکم سبب مقایسۀ عمل آنان و حملات رادیکالی در نقد هژمونی می­شد و طبقه حاکم را وادار می­ساخت تا گفتار خود را جدی بگیرد. همین نقدهای سیاسی و اجتماعی سرآغاز ظهور گفتمان تجددخواهی و رخدادهای رادیکالی در انقلاب مشروطه گردید.

  1. ایجاد فضا و نهاد برای خرده‌فرهنگ­ مخالف

روایت نهانی هنگامی که دو شرط برآورده شود، با کمترین خویشتن­داری همراه است. نخست هنگامی که در پایگاه اجتماعی جداگانه­ای بیان شود که از دسترس نظارت و سرکوب حاکمان به دور است و به فرودستان اجازه می­دهد آزادانه سخن بگویند. دوم هنگامی که این محیط اجتماعی جداگانه از معتمدان نزدیکی تشکیل شده باشد که سلطۀ مشترکی را تجربه کرده­اند. این شرط تضمین می­کند آنها در فرودستی مشترک خود چیزی داشته باشند که دربارۀ آن سخن بگویند (اسکات، 1400: 133).

ستم استبدادی، مواجهۀ اولیه با غرب و آشنایی با پیشرفت­های آن در کنار ناامیدی از انجام اصلاحات، به‌تدریج زمینۀ مساعدی برای روشنفکران آن زمان و طبقات آزادی­خواه فراهم ساخت تا اعتراضات را به سمت و سوی وجه پنهان جامعه ایران ببرند و با تشکیل مجامع و فعالیت­های مخفی در تهران و سایر شهرستان­ها حقوق و آزادی از دست رفته توسط حکومت مطلقه و خودکامه را بازپس بگیرند (رائین، 1355: 39-40). این مجامع که به نام «انجمن­های ملی» معروف شدند، فعالیت خود را محدود به علاقۀ مردم به رهایی از استبداد و بهره­مند شدن از اصول آزادی و عدالت کردند و تنها وظیفۀ خود را بیداری و آگاهی مردم از مضرات استبداد و جنبه­های مثبت آزادی می­دانستند و به وسایل مختلف از جمله نشر شب‌نامه­ها به وسیله دستگاه ژلاتین، مقامات دولتی و درباری را مورد انتقاد شدید قرار می­دادند (رائین، همان، 173). لمبتون در مقاله­ «انجمن­های سری و انقلاب مشروطیت ایران»، از تشکیل نَوَد انجمن و کمیته که در انقلاب مشروطیت تأثیرگذار بوده­اند، یاد کرده است (Lambton, 1985: 4).

 مهم­ترین این انجمن­ها، «انجمن مخفی» تهران بود که ناظم‌الاسلام کرمانی -عضو مؤسس آن- در تاریخ بیداری ایرانیان زمان تشکیل آن را سال 1322ق. بیان کرده است. این انجمن در مکان­های مختلف مخفیانه دائر بود و دو هدف مبارزه با فساد و نفوذ بیگانگان را دنبال می­کرد (کرمانی، 1384، ج 1: 162). پس از عزل میرزا ملکم­خان، دوازده نفر از طرفداران او تشکیلاتی به نام «جامع آدمیت» را شکل دادند. این گروه سه هدف اصلی را دنبال می‌کرد: انجام مهندسی اجتماعی برای نیل به توسعۀ ملی، حصول آزادی فردی به منظور شکوفایی خرد انسانی و کسب مساوات قانونی برای همگان بی­توجه به دین و نژاد به خاطر تضمین منزلت همۀ آحاد جامعه (آبراهامیان، 1378: 71).

«کمیته انقلابی» مجمعی بود که از 57 نفر از «روشنفکران رادیکال» و مراجعان کتابخانۀ ملی تشکیل شد. گروه مؤسس در تاریخ 12 ربیع‌الاول 1322 در اقدامی جسورانه اقدام به دعوت عده­ای مورد اطمینان نسبی با مرام‌های مختلف کردند و برای محل تجمع، باغ سلیمان­خان میکده انتخاب شد؛ به همین دلیل از آن با عنوان «انجمن باغ میکده» نیز یاد می­شود (ملک­زاده، 1383، ج 2: 243؛ رشدیه، 1370: 105). ناظم‌الاسلام کرمانی از انجمنی به نام «حوزۀ اسلامیه» یاد کرده است که آقایان و علما در روزهای دوشنبه و جمعه به شکل سیار در خانه­های یکدیگر برپا می­کردند و به نوشتن و انداختن اعلانات و شب‌نامه­های ژلاتینی می­پرداختند (کرمانی، 1384، ج 1: 321). شریف ­کاشانی در اثر خود واقعات اتفاقیه در روزگار، از انجمنی به نام «انجمن خمسه» یاد کرده است (شریف کاشانی، 1362: 19-20). «انجمن مخفی دوم» مجمعی بود که توسط میرزا محمدصادق طباطبائی تأسیس شد و بدان سبب که برخی اعضای انجمن اولیه در آن عضویت داشتند، می­توان شعبه­ای از آن دانست، اما چون مؤسس آن قصدش استقلال از انجمن مخفی اول بود و در مسلک هم مخالف، از آن به عنوان انجمن مخفی دوم یاد می‌شود (کرمانی، 1384: 2/391).

«مرکز غیبی» از کانون­های نهانی تبریز نیز در سال 1322ق. در اوج اختناق و خودکامگی محمدعلی‌میرزا حکمران آذربایجان، به زعامت «کربلائی علی مسیو» بنیان گذاشته شد و برای ایجاد یک انقلاب فکری، از آغاز تأسیس با انتشار شب‌نامه­ها سعی در بیداری مردم کرد و آنها را برای قیام علیه استبداد آماده می­کرد و در این کار چنان پیش رفت که در زمان محاصرۀ تبریز توسط نیروهای عین‌الدوله، چهل‌هزار مجاهد مسلّح در برابر قوای دولتی سازماندهی کرده بود (سرداری­نیا، 1363: 16-17). همچنین می­توان به فرقه­ای به نام «علیهم» اشاره کرد که با شرکت چند تن از اشخاص منورالفکر آن روز تبریز، از جمله «حاج علی دواچی» تأسیس گردید. نصرت­الله فتحی در کتاب سخنگویان سه­گانه آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، درباره آن نوشته است: «فرقه علیهم که در اوایل به پاره‌ای مبارزات طنزآمیز می­پرداختند، تدریجاً نحوه تبلیغات و اقدامات خود را به مسائل جدی و ترقی‌خواهانه سوق دادند و آن مجموع را به کانون روشنفکرانه و کارهای خیر اجتماعی مبدل کردند و آنجا مکتبی شد برای تنویر افکار جوانان و چشمه­ساری برای جریان دائمی اندیشه­های نو» (فتحی، 1356: 17). همچنین در شرایط ناشی از محدودیت­های استبدادی محافل سیاسی، نشست­های پنهانی خود را با احتیاط و تحت پوشش مجالس روضه­خوانی، مدارس و یا سایر جاها برپا می­کردند. از سال 1316ق. در تبریز مجالسی تشکیل می­شد و ضمن ادای رسوم عزاداری، درباره وضع قوانین نیز صحبت می­کردند. همچنین روشنفکران انقلابی از مدارسی که تأسیس می­کردند، به منظور جمعیت­های زیرزمینی و سیاسی استفاده می‌کردند؛ از جمله مدرسه «تربیت» که در سال 1299ق. به مدیریت سید محمد ابوالضیاء تأسیس شد (سرداری­نیا، 1363: 51). به گفتۀ کسروی، برخی از پیش‌نمازان تبریز که اندکی بیدار شده بودند، به پیروی از علمای تهران و دیگر نقاط، نشستی به نام «انجمن اسلامیه» برپا کردند که به نام روضه­خوانی، برای رواج کالاهای ایرانی و جلوگیری از فزونی کالاهای بیگانه، به گفت‌وگو می­پرداختند (کسروی، 1354: 167).

«حزب مجاهد» مشهد به عنوان قدیمی­ترین حزب سیاسی ایران، کمی پیش از پیروزی انقلاب مشروطه به رهبری «حیدرخان عمواوغلی» با یک تشکیلات مخفی به وجود آمد. مرام‌نامه و نظام­نامۀ این حزب در سال 1284ش. در باکو به چاپ رسید و همزمان با آغاز حکمرانی آصف­الدوله، این حزب در مشهد شکل گرفت (احمدی و خوشبین، 1392: 20). در کرمان در اواخر دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه، مجمعی سرّی از آزادی‌خواهان تشکیل شد که در راه انتشار افکار نوین تلاش می­کردند. در اصفهان نیز یک مجمع سرّی از نخبگان آزادی‌خواه تشکیل شد که جلسات آن در نهایت حزم و احتیاط برگزار می­شد و برای روشن کردن افکار مردم و نشان دادن مفاسد دستگاه دولت کوشش می‌کرد (ملک‌زاده، 1383، ج 1: 202-203). پس از سفر سید جمال­الدین اسدآبادی به استانبول، عده­ای از تجار ایرانی که به افکار جدید و تغییر اوضاع سیاسی و رژیم استبدادی در ایران علاقه‌مند بودند، «انجمن سعادت» را تأسیس کردند (ملک‌زاده، همان، 210).

 انجمن­هایی نیز توسط زنان تشکیل گردید که نشان‌دهندۀ حضور فعال آنان در جنبش مشروطیت بود؛ از جمله این مجامع «انجمن آزادی زنان» بود که در اوایل سال 1284 تشکیل شد. «اتحادیه غیبی نسوان» یک سازمانی مخفی بود که در سال 1284 پی­ریزی شد. این اتحادیه دارای گرایش­های تند انقلابی بود و خود را سخنگوی تهیدستان جامعه می­دانست. «انجمن نسوان»، «انجمن مخدرات وطن»، «شرکت خیریه خواتین وطن»، «انجمن خواتین ایران»، «اتحادیه نسوان»، «انجمن همت خواتین» و «هیأت خواتین مرکزی» از جمله انجمن­هایی بودند که توسط زنان سرشناس پایه­گذاری شدند و با رهبران مشروطیت همکاری داشتند. به گزارش نشریه فرانسوی‌زبان «جهان مسلمان»، در آذربایجان 150 زن در سال 1285 انجمنی پدید آوردند تا با سنت­های دست و پاگیر کهن که مخل ترقی به شمار می­آمدند، به پیکار برخیزند (آفاری، 1377: 20-25).

زنان اصفهان با کمک صدیقه دولت­آبادی «هیأت نسوان» را به وجود آوردند و به منظور بهبود وضع زنان، تظاهراتی برپا کردند. این انجمن در سال 1299ش. روزنامه «زبان زنان» را منتشر کرد که نخستین روزنامه­ در ایران به مدیریت یک زن بود (بامداد، 1347: 51). زنان تبعیدی ایرانی در ترکیه، به منظور حمایت از جنبش مشروطیت سازمانی موسوم به «انجمن خیریه نسوان ایرانی مقیم استانبول» را تأسیس کردند. «انجمن آزادی زنان» از نخستین انجمن­هایی است که پس از تصویب قانون اساسی در سال 1284 تشکیل شد. گروهی از زنان و مردان معروف و برجسته در جلسات این انجمن که مخفیانه در باغی اطراف تهران برگزار می­شد، حضور می­یافتند (آفاری، همان، 25-30). «جمعیت نسوان وطن­خواه» انجمنی بود که توسط محترم اسکندری با گرایش‌های سوسیالیستی پایه­گذاری شد. او برای زنان کلاس­هایی ترتیب داد و به آموزش آنان پرداخت. این جمعیت نشریه­  «نسوان وطن‌خواه» را در سال 1301 منتشر کرد (بامداد، همان، 48). 

افزون بر انجمن‌ها، قهوه­خانه­ها، مجالس جشن و سوگ، خانه، بازار، گرمابه و کاروان‌سرا نیز به عنوان پایگاه گفتمان هژمونی‌ستیز به دور از کنترل صاحبان قدرت مطرح بودند. از جمله سه قهوه­خانه در تهران به نام­های «عرش»، «زرگر» و «قنبر» در شکل­گیری عقاید عمومی شهر تأثیر بی­چون و چرایی داشته­اند؛ زیرا اعلامیه­ها را در قهوه‌خانه­ها می­آویختند و مطالب و معایب ملت و دولت در قهو­خانه­های ایرانی مطرح و مذاکره می‌شد (پروین، 1379: 2/370). همچنین می­توان از مجالسی یاد کرد که در منازل برپا می­گردید و به بحث­های عمومی درباره انواع مسائل اجتماعی و سیاسی می­پرداختند. «بی­بی خانم استرآبادی» رئیس دبستان دوشیزگان، زنان را به جلسه‌های سیاسی منظمی در منزل خود دعوت می‌کرد (آفاری، 1385: 258).

بر این اساس، جمعیت­ها و انجمن­های مخفی در نخستین مراحل نهضت ترقی‌خواهانه و مدرنیزه ساختن کشور که منجر به انقلاب مشروطه در سال 1283-1284 گردید، سهم مهمی داشتند و به عبارت دیگر انقلاب مشروطیت و جنبش ترقی‌خواهانۀ ایران تا حدود زیادی مدیون فعالیت­های این انجمن­های مخفی است. پس از صدور فرمان مشروطیت، رهبران آنها می­پنداشتند که باید برای دفاع از آزادی و حقوقی که به دست آورده­اند، آماده شوند؛ بدین منظور انجمن­های متعدد دیگری که بیشتر اعضای آنها از مردم عادی و صاحبان حرف بودند، پدیدار شدند. این انجمن­ها در سال­های 1286-1287 سهم مهمی در دفاع از مشروطیت و آزادی در مقابل استبداد محمدعلی‌شاه عهده­دار شدند (رائین، 1355: 181).

  1. 3. هنر استتار سیاسی در قلمرو نیرنگ و گمنامی

برای بررسی نبرد ایدئولوژیک طبقات تحت سلطه در برابر صاحبان قدرت، نیازمند آنیم که وارد دنیای شایعه، نجواهای درگوشی، نیرنگ، حقه‌بازی‌ها، نامه­های بدون امضا، استعاره، تلطیف، داستان­های عامیانه و فرهنگ شفاهی شویم که به زبانی مبهم و رمزآلود بیان می­شوند. این نبرد ایدئولوژیک در فضای سیاسی با توجه به میزان  تهدیدگری محیط سیاسی، در دو دسته کلی گمنامی و تلطیف قرار می­گیرند.

3-1. گمنامی

سنت ناشناس ماندن یا تهدید ناشناس، اغلب در جوامعی رخ می­دهد که بر مدار تمکین ساختگی می­چرخد و هرگونه مقاومت آشکار و قابل شناسایی در برابر قدرت حاکم، اگر به قربانی شدن منتهی نشود، ممکن است به تلافی فوری، از دست ­دادن خانه و کاشانه، شغل و مالکیت بینجامد. بنابراین فرودستان سعی می­کنند با احتیاط­هایی چون حرکت در شب یا تغییر قیافه، هویت خود را پنهان سازند و در فضایی از گمنامی، رونوشت­های پنهانی خود را اعلام دارند (اسکات، 1400: 153-160).

3-1-1. شب‌نامه

شب­نامه­ها همزمان با ورود دستگاه چاپ و تکثیر در دوران قاجاریه و متناسب با فضای جامعه سیاسی و مطبوعاتی کشور ظهور پیدا کردند. میرزا حسین­خان اعتمادالسلطنه پدیدآورندۀ سانسور و یکی از مخالفان آزادی قلم، این نوشته­های پنهان را «اعلان» می­نامید. وی در یادداشت 11 ربیع‌الاول 1313 وحشت درباریان را از اعلان­های ملتی این‌گونه نشان داده است:  «مجیر الدوله از میان کیف خود پاکتی به من نمود که به خط حلی روی پاکت نوشته بود: «اعلان ملتی». در جوف پاکت صفحه­ای بود به خط نسخ که تماماً توهین از وجود مبارک ولی نعمت ما بود. از این اعلان ما نمی­دانیم کدام حرام­زاده ناسپاس نوشته و به دیوارهای شهر چسبانده است» (اعتمادالسلطنه، 1367: 1030).

شب­نامه­ها داستان­ها، گزارش­ها و اتهام­نامه­هایی علیه شاه و صاحبان سمت­های سیاسی و اجتماعی بود که با قلمی نیش­دار یا طنزآلود، بدون امضا و نشان تکثیر می­یافت و انواع مختلفی داشت. شب­نامه‌نویسی به گروه یا دسته خاصی تعلق نداشت. طلبه، بازاری، اداری، درباری و سپاهی به صورت فردی یا گروهی شب­نامه می­نوشتند (پروین، 1379: 2/382). در عصر ناصری، علاوه بر علیقلی­خان تبریزی، کسانی چون حاجی سیاح و حکیم قائنی در این کار دست داشتند (کسروی، 1354: 151). میرزا رضا کرمانی نیز شب­نامه­هایی علیه شاه نوشت که پس از قتل ناصرالدین­شاه و دستگیری وی دانسته شد (کرمانی، 1384: 1/36). در دوران سلطنت مظفرالدین‌شاه که آزادی‌خواهی موج تازه­ای یافته بود، انتشار شب­نامه و چسباندن آنها بر روی دیوار و یا پخش کردن آنها در میان مجالس عروسی و یا عزاداری بسیار زیاد شد (شریف کاشانی، 1362: 55). حاج علیقلی­خان صراف شاعر، طنزپرداز و راپورتچی دستگاه محمدعلی‌میرزا، از نخستین کسانی بود که در این دوره به نوشتن و انتشار شب‌نامه می­پرداخت (کسروی، 1354: 151). در این دوره، اعضای «انجمن سری» شب‌نامه و روزنامۀ مخفی تنظیم می­کردند. میرزا آقا نفتی (اصفهانی-مجاهد) وکیل دورۀ اول تبریز، در دورۀ استبداد صغیر شب‌نامۀ «شکوفۀ عصر» را در شمیران می­نوشت و به تهران می­فرستاد (پروین، 1379: 2/382). شب‌نامه­ها تنها مختص تهران نبودند؛ در گزارش خفیه‌نویسان انگلیس در شیراز، آمده است که به درب مسجد نو کاغذی چسبانده بودند بدین مضمون: «فحش زیاد به جناب صاحب­دیوان و امام جمعه و بیگلربیگی و قوام­الملک که اگر درست حکومت کردید که بسیار خوب و الا ما صد نفر متفق هستیم بلوایی کنیم که از شیراز فرار کنید» (وقایع اتفاقیه، 1384: 138).

 مهم­ترین مرحله، توزیع شب‌نامه بود که آنها را به درها و دیوارهای گذرگاه­های مهم و یا ساختمان­های مذهبی و دیوانی می­چسباندند. راه دیگر ریختن یا انداختن آنها در سر کوچه­ها، بازار، بین مردم، مجامع، مدرسه­ها و خانه­های مردم بود. دربارۀ میرزا حسن رشدیه نوشته­اند: «یک شب هم از بازار گلوبندک وارد جلو نقاره­خانه شده و ورقه­ها را به تدریج می­ریخت» (رشدیه، 1375: 53). شیوۀ دیگر پراکندن شب‌نامه به صورت دست به دست بود. پروین به نقل از ملک‌زاده نوشته است: «یک نمره شب‌نامه گاهی از صد دست می­گذشت» (پروین، 1379: 2/384). برخی دیگر از شب‌نامه­ها را «میرزا شکرالله­خان معتمد خاقان صدری» که در دربار مظفرالدین­شاه مقام مهمی داشت و موقرالسلطنه داماد شاه، در دفتر و بستر خواب وی می­نهادند (رائین، 1355: 45). برخی دیگر را به گفتۀ حاج سیّاح از طریق پست برای معروفین می­فرستادند. مجامعی هم بودند که در آنها شب‌نامه­ها با صدای بلند خوانده می­شد؛ مانند محفل­های خانوادگی، انجمن­ها، میهمانی­ها و مجالس خانوادگی و خودمانی و قهوه­خانه­ها (کرمانی، 1384: 2/361، 511). «تجار و کسبه هم زمانی که شب‌نامه به دست می­آوردند، در یکی از حجرات دوردست کاروان‌سرا گرد هم جمع شده و آن را می­خواندند و در اطراف مندرجات آن صحبت می­کردند» (ملک‌زاده، 1383: 2/326).

این شب‌نامه­ها با توجه به فضای حاکم بر جامعه، از سویی ترقی­خواهی و تجّدد و از سوی دیگر تقابل اندیشه حاکمیت مردم یا حکومت مشروطه با حاکمیت استبدادی را بازتاب می­دهند و سعی در پیش بردن جامعه به سوی روشنگری داشتند تا با ایجاد آگاهی در میان تودۀ مردم انگیزه تحول را شکل دهند. درباره تأثیری که شب‌نامه­های این دوره داشتند نیز می­توان به آن­ نکته‌ای اشاره کرد مبنی بر اینکه مظفرالدین‌شاه با خواندن دو شب‌نامه در خانۀ امیر بهادر بدین مضمون «از کسی که تاج سلطنت را بر سر تو گذارده و عصای سلطنت را به دست تو داده بترس از وقتی که تاج را از سر تو و عصا را از دستت بگیریم» در هم فرو رفته و متفکر شد (کرمانی، 1384: 1/300). یا درباره تأثیر شب‌نامه تحقیق که در صفر 1323 منتشر شد: «موجب هیجان مردم گردید» (شریف ­کاشانی، 1362: 55). روزنامه شرافت از زبان مردم عامی نوشت: «ما بیچاره­ها، ما بدبختا، ما فقیرا رو ضرب شبنومه بیدار کرد» (شرافت، 3 ربیع‌الاول 1326: شمارۀ 7، ص6). ملک‌زاده گفته است: «شب‌نامه­های آن زمان را باید بزرگ‌ترین عامل روشن کردن افکار مردم به اصول فلسفۀ نوین دانست و بهترین محرک انقلاب» (ملک‌زاده، 1383: 1/326). آدمیت در این ­باره نوشته است: این نوشته­ها و بیان‌نامه­ها به تعبیر امین‌الدوله در دولت «جنون اضطرار و اضطراب» پدید آورد (آدمیت، 1355، ج 1: 29). گوئل کهن گفته است: شب‌نامه­ها به عنوان نخستین نوشته­هایی که در اوج سانسور مطبوعات دولتی و بازرسی چاپخانه­ها، شبانه بر درهای مساجد، کاروان­سراها، معابر عمومی و سفارتخانه­ها چسبانده می­شد، نوید تحولی دیگر در وسایل ارتباط جمعی آزاد و ضد سانسور را به ارمغان می­آورد (کهن، 1360، 1/208).

در میان مبارزۀ مردم با حکومت استبدادی، ارزش ارتباطی تلگراف نیز آشکار گردید. پست و تلگراف وظیفه داشتند اخبارات لازمه و مطالب ملت را به‌موقع برسانند. دیگر مشروطه­خواهان معتقد شده بودند «دو راه تظّلم، عریضه است و تلگراف» (خیرالکلام، 22 رجب 1325: شمارۀ 6، ص3)؛ به همین دلیل برخی از فتواها، اعلان­ها و تلگراف­های مجتهدان که پنهانی تکثیر و پراکنده می­شدند نیز در شمار شب‌نامه­ها قرار گرفته است. بدین ترتیب، گسترش ارتباطات که نقاط مختلف جهان را به هم وصل می­کرد و سبب تلاقی افکار می­شد، علاوه بر آنکه سبب آشنایی ایرانیان با فضای فکری جدید شده بود، نقش مهمی در ارتباط میان آنان داشت.

3-1-2. روزنامه­های مخفی

نخستین مدرک برای اعمال سانسور در روزنامه­های این دوره، اعلانی است که در روزنامۀ «دولت علّیه ایران» در رجب 1250 درج شده است. در این اعلان، ناصرالدین‌شاه برای جلوگیری از نشر کتاب­ها و آثاری که «مضر به اخلاق عمومی و فاسدکنندۀ خلق و خوی خرد و بزرگ باشد و آنان را در گرداب وساوس شیطانی می­کشد»، صنیع­الملک نقاش‌باشی را سرپرست همۀ چاپخانه­های ممالک محروسه کرد تا از نشر و طبع نسخه­هایی که موجب انزجار طباع و مخالف اوامر شرعی است، جلوگیری کند (دولت علیه ایران، 552، 1250)؛ تا اینکه وزارت انطباعات که در آبان 1261 به فرمان ناصرالدین­شاه تشکیل شد و تا سال 1325 برقرار بود، کار نظارت بر چاپخانه­ها و روزنامه­ها را در سراسر دورۀ مظفری برعهده گرفت. از این تاریخ روزنامه­های غیردولتی با شرط نظارت وزارت انطباعات بر محتوای آن، اجازه انتشار یافتند (پروین، 1379: 2/386-389). بدین ترتیب، بسیاری از روزنامه­های غیردولتی این دوره که در تهران و شهرستان­ها به چاپ می­رسیدند، گرفتار خشم و توقیف شدند و مبارزان تصمیم گرفتند برای درج مطالب مورد نظر خود، از اوراق چاپی استفاده کنند که پنهانی تنظیم، تکثیر و توزیع می­شدند و ساخت آن به روزنامه نزدیک بود. تفاوت روزنامه­های مخفی با سایر روزنامه­ها رایگان بودن­ آنها، اختفای نام نویسندگان و محل چاپ و به‌ویژه توزیع پنهانی آنها بود (پروین، 1379: 2/392-394).

 نخستین روزنامه­های مخفی «لسان الغیب» و «غیرت» بودند که ارگان جمعیتی زیرزمینی و ترقی‌خواه به نام «کمیتۀ سری» به شمار می­رفت و در سال 1319ق. منتشر می­شد (براون، 1337: 152). فرزند رشدیه درباره توزیع این روزنامه نوشته است: یکی از درباریان آن را پنهانی روی میز شاه می­گذاشت و میرزا حسن رشدیه برای توزیع آن در میان مردم دو محل را انتخاب کرده بود: «یکی مسجد شاه که محل اجتماع و مراجعه وجوه و بزرگان از اذان صبح برای نماز بود. یکی هم اطراف نقاره­خانه و مدخل ارک که معبر وزیران بود» (رشدیه، 1375: 88).

«صبحنامۀ ملی» روزنامۀ رادیکالی بود که توسط سید محمدرضا شیرازی -ناشر مساوات- از سال 1324 و با شعار حریت، عدالت و مساوات انتشار می­یافت (پروین، 1379: 2/407). «شهاب ثاقب» که نخستین شماره­اش در آذر 1285 در تهران یا اصفهان انتشار می­یافت، روزنامه­ای معتدل و مشروطه­خواه بود (کهن، 1360: 2/23). «هدهد سلیمان» روزنامه­ای فکاهی و فاقد تاریخ انتشار است که بر فراز سرلوحه­اش «سال دوم مشروطه» دیده می­شود (قبالۀ تاریخ، 1368: 135). در شمارۀ 43 روزنامۀ مشروطه­خواه شرافت چاپ تهران، عنوان «نقل از انتباه­نامۀ مطبوعات اصفهان» دیده می­شود و در پی آن مقاله­ای با نام «نجات وطن» آمده است. این نقل قول نشان می­دهد که روزنامه­ای مخفی به نام «انتباه‌نامه» در اصفهان به چاپ می­رسید (پروین، 1379: 2/586). همچنین ادوارد براون از دو روزنامه­ «غیبی اصفهان» و «نشریۀ حمام جنیان» به عنوان روزنامه­های مخفی این دوره یاد کردهاست (براون، 1337: 153). این روزنامه­ها به مانند شب‌نامه­ها برای بیان و برانگیختن مطالبی که در روزنامه­های آشکار جایی نداشتند، پدید آمدند و ناشران آنها در پی پنهان ساختن هویت خویش بودند.

3-1-3. روزنامه­های برون‌مرزی

برآوردن نیازهای خبری جامعۀ ایرانی مقیم خارج و نوشتن سخنانی که بیانش در ایران دشوار و ناشدنی یا آنچه ملکم‌خان در قانون­اش گفته بود «حق گفتن و نوشتن در ایران موجب خطرات عظیم است» (قانون، شمارۀ 7، ص1)، یا حکمت قاهره از زبان فردی در درون کشور که روزنامه­های برون‌مرزی می­خواند: «در جایی که شخص در پوشیدن قبا و کفش آزادی نداشته باشد، چگونه می­شود روزنامه... هر چه بخواهد بنویسد»، از مهم­ترین دلایل انتشار روزنامه­های برون مرزی بودند (حکمت، 20 ربیع‌الثانی 1317: شمارۀ 10، ص8). این روزنامه­ها توسط جهانگردان و زوار و ضمن بارهای تجارتی به ایران فرستاده و دست به دست می­شدند.

کسروی مهم­ترین روزنامه­های برون‌مرزی آن دوره را «اختر» استانبول، «حکمت» مصر، «قانون» لندن، «حبل‌المتین» کلکته و «ثریا» و «پرورش» مصر می­دانست و ­نوشته است: «گفتارهای روزنامه اختر مایۀ بیداری کسان بسیاری گردیده. حاجی میرزا حسن رشدیه که بنیادگذار دبستان­هاست می­گوید مرا به رفتن بیروت و یاد گرفتن شیوۀ نوین آموزگاری یک گفتار از اختر برانگیخت» (کسروی، 1354: 39). در مورد حبل‌المتین ­نوشته است: «روزنامۀ حبل المتین از همه روزنامه­های آن زمان بزرگ‌تر و بنام­تر بود و در هندوستان چاپ شده و آزادی برای سخن راندن می­داشت. بارها پیشنهاد قانون و حکومت مشروطه نمود و مردم دلبستگی بسیار به این روزنامه پیدا کردند» (کسروی، همان، 39-44). روزنامه قانون را میرزا ملکم­خان در لندن منتشر می­کرد که طرفدار تمدن جدید بود و دنیای مترقی را به خوانندگان معرفی می­کرد و فلسفۀ پیدایش ترقیات را تسریع می­کرد. او سرّ موفقیت ملل اروپا را به خوانندگان یادآور می­شد و اعلام می­کرد که همۀ این ترقیات زاییدۀ وجود قانون و مساوی بودن همۀ افراد در مقابل قانون است (قانون، رجب 1307: شمارۀ 1، ص1).

نشریات «چاپک»، «جام­جمشید»، «سکندر»، «جام جهان­نما»، «سلطان­الاکبر» و «سید اخبار» نیز در هند منتشر می­شدند. روزنامۀ «چهره­نما» و «کمال» و نشریۀ «لسان­الغیب» و «شاهسون» در استانبول و حدود سال 1306ق. منتشر می‌شدند. در این میان، «شاهسون» حکومت استبدادی ایران را به شیوه­ای مضحک مورد انتقاد و ریشخند قرار می­داد که انتشار آن به عبدالرحیم طالبوف نسبت داده می­شود (براون، 1337: 456). این روزنامه­ها از آزادی و آزادی­خواهی دم می­زدند، نیرومندی نظامی و اقتصادی ایران را آرزو داشتند، فروش فرآورده­های خارجی را در ایران می­نکوهیدند، مردم را به خرید کالاهای داخلی و تأسیس شرکت­ها و کارخانه­ها و تقلید از نمونۀ ژاپن تشویق می­کردند و گسترش آموزش و پرورش را می­خواستند. همچنین روزنامه­هایی چون قانون، اختر و پرورش تجدد سیاسی و یا تجدد اجتماعی و اقتصادی را نیز خواستار بودند (پروین، 1379: 2/467). تحولی که در عرصۀ روزنامه­نگاری اتفاق افتاد، سبب شده بود قدرت از دست حاکمان مستبد به آزادی­خواهان انقلابی منتقل گردد. روشنفکران مترقی و انقلابی به عرصه مطبوعات وارد شدند و از آن به عنوان یک ابزار نو و آگاهی‌بخش برای انتقاد از وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی استفاده کردند و در تبعید و با استفاده از حریم اجتماعیِ نسبتاً امن، هستۀ اصلی انتقاد از پادشاهی قاجاریه را فراهم کردند.

3-1-4. رسالات گمنام

در میان رونوشت­های پنهان این دوره، رسالاتی گمنام پدید آمدند تا ضمن نقد سلطه و نظام استبدادی، از آسیب حکومت نیز مصون بمانند. زرگری­نژاد در جلد دوم رسائل مشروطیت به معرفی سه رساله گمنام پرداخته است. «حق دفع شر و قیام بر ضد ظلم» رساله­ای است ناظر بر تقدس شورش علیه حاکم و دستگاه سلطنت و قدرت برای دفع شرّ. «کلمةُ حق یراد بها الباطل» با تکیه بر عقاید سنتی شیعه و با هدف نشان دادن ناراستی و فریب­کاری مشروعه‌خواهان تبریز انتشار یافته است. رسالۀ «ما که بودیم به چه جا رسیدیم» نیز در انحطاط وطن و اعتلا و تجدید عظمت ایران باستان به صورت گمنام منتشر گردیده بود (زر­گری‌نژاد، 1390: 2/99، 118، 723).

 رسالۀ «شرح عیوب و علاج مملکتی» که حکومت وقت را به باد انتقاد گرفته و خواهان أخذ قوانین اروپایی بود و نوشته­های میرزا ملکم­خان را تخطئه می­کرد، به همراه رسالۀ «در اصلاحات» که در سال 1287 و در پیشنهاد مجلس مصلحتخانه و «رساله سیاسی» که در سال 1292 و در بازنمایی سیاست­های ترقی­خواهانه عصر سپهسالار است، از جمله رسالات گمنامی‌اند که در این دوره انتشار یافته­اند (آدمیت و ناطق، 1356: 59-136). آجودانی در کتاب یا مرگ یا تجدد از مقاله­ای گمنام با عنوان «آزادی چه چیزی است» یاد کرده که در نقد گفتار و کردار بعضی از مشروطه­خواهان نوشته شده و هدفش پایان دادن به پندارهای غلط در این باره بوده است (آجودانی، 1381: 11- 12).

3-1-5. تصنیف­ها

در این دوره اشعار و تصنیف­هایی تحت تأثیر تحولات جامعه و واکنش مردم به فراز و نشیب­های سیاسی و اجتماعی روایت می­شدند. عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من کارکرد این اشعار را هم‌پای کارکرد مطبوعات در جامعه آزاد ­دانسته و اشاره کرده است که وقتی تعداد اندک نشریات این عصر متعلق به دولت بود و دیدگاه­های مردم را منعکس نمی‌کرد، مردم به ساختن چنین اشعاری برای اعلام اعتراض یا نظر خود می­پرداختند (مستوفی، 1386، ج 1: 6). از جملۀ این سروده­ها، ترانه­ای به نام «شاه کج کلاه» است که مردم در واکنش به تورم و گرانی در عهد ناصرالدین شاه سروده بودند و بر سر زبان کودکان و مردم کوچه و بازار بود.

«شاه کج کلاه رفته کربلا گشته بی­بلا           نون شده گرون یه من یه قرون...» (قاسمی، 1380، ج 1: 479).

 یکی از مشهورترین آنها تصنیفی است که چند سال پس از جلوس مظفرالدین‌شاه، کسانی در هجو او ساختند و به دده قدمشاد -دده بزم­آرای آن روزگار تهران- داده بودند تا در مجالس عیش و طرب بخواند. متن این تصنیف به ناتوانی مظفرالدین‌شاه در اداره کشور اشاره داشت:

آبجی مظفر اومده                   برگ چغندر اومده

دور دور دور دورشو ببین                   امیر بهادرشو ببین

ظر ظر ظر ظرشو ببین                   شازده ناظرشو ببین

چادر و چاقچورش کنین                  از شهر بیرونش کنین

 (پروین، 1379: 2/369؛ قاسمی، 1380: 1/497)

از دیگر تصنیف­های این دوره می­توان به تصنیفی در عزل آصف­الدوله حاکم خراسان و جایگزینی ناصرالملک به جای او اشاره کرد:

«شاه ما داده به ما حاکم فلفل نمکی              نه به آن شوری نه به این بی­نمکی»

یا تصنیفی که مردم اصفهان دربارۀ عزل ظل­السلطان ساخته بودند:

شاهزاده جان خوب کردی رفتی                  قاچ زین بگیر نیفتی

کو اصفهان پاتخت من                    کو توپچی کو تخت من»

(قاسمی، 1380: 1/383-385)

 به روایت کسروی، در گرماگرم مبارزۀ مردم تبریز با استبدادیان «ترانه­های ریشخندآمیزی به زبان­ها افتاد و بچگان بر سر کوچه­ها می‌خواندند». وی نمونه­ای از ترانه­های سیاسی ترکی مردم تبریز را آورده و افزوده است: «این شعرها در تبریز زبانزد همگی می­بود و از این رو، چون در همان کشاکش­های مشروطه­خواهی شعرهایی از این سو و آن سو ساخته شدی، بیشتر آنها با این وزن و قافیه بودی و با همان آهنگ سینه­زنی خوانده شدی» (کسروی، 1354: 536، 787).

3-2. تلطیف

در شرایطی که گمنامی میسر نباشد، نمایش فرودستان به تمکین گلایه­آمیز تبدیل می­شود و پیام را چنان سربسته بیان می‌کنند که گرفتار انتقام و مجازات نشوند. بنابراین آن را در لفاف نازکی از تلطیف پنهان می­سازند. این پیام­ها نباید چنان رمزآلود باشد که دشمن اصلاً نتواند متوجه شود؛ زیرا هدف رونوشت­های نهانی، تنها بیان مکنونات قلبی نیست، بلکه تلاش برای گذاردن بار نارضایتی بر شانه­های نخبگان نیز است (اسکات، 1400: 165-171).

3-2-1. سفرنامه­های خیالی

 از تأثیرگذارترین این کتاب­ها سفرنامه­ای است خیالی از زین­العابدین مراغه­ای با عنوان سیاحت­نامه ابراهیم­بیگ که در آستانه انقلاب مشروطیت ایران انتشار یافت. این کتاب شامل انتقاداتی اساسی و مهم از جامعه ایران است و نقش مهمی در آگاهی اجتماعی و سیاسی جامعه ایران داشت. سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ سرگذشت فردی است که سفر خیالی را بهانه و محملی برای نقد و تحلیل وضعیت ایران و بیان آرای سیاسی و فرهنگی خود قرار داده تا از آسیب سانسور و پیامدهای نقد صریح در امان بماند. مهم­ترین جنبۀ تفکر سیاحتنامه تحول ذهنی و جهان­بینی تازۀ آن است که از مأنوسات کهنۀ گذشته روی برمی­تابد و به ارزش­های مترقی جدید روی می­آورد. از مظاهر اندیشۀ تازه آن، نفی تلفیق گذشتگان در پست شمردن زندگی آدمی در این دنیا و اعتقاد به فاعلیت انسان است (آدمیت، 1355: 88-89). بنابراین تنها حکومت و شاه را مسبب وضعیت فلاکت­بار ایران نمی­دانست، بلکه مردم هم سهم قابل توجهی در رذالت زندگی­شان داشتند.

اثر تأثیرگذار دیگر که بسیار مورد توجه قرار گرفت، مسالک­ المحسنین از عبدالرحیم طالبوف، شرح سفر خیالی و علمی عده­ای جوان به قلۀ دماوند است. در این سفر آنها درباره مسائل اخلاقی، اجتماعی، فلسفی و تربیتی گفت‌وگو می­کنند. این کتاب تصویری کامل از ایران آن زمان ارائه داده و تمام ارکان جامعه را به صورت انضمامی و عینی نقد کرده و به دنبال آن است تا تصویری از ایران تحت ظلم دستگاه استبداد مطلقه نشان دهد که زندگی مادی و اخلاقی مردم را به درجۀ اسفل­السافلین کشانده است. او تغییر حکومت استبدادی به حکومت قانون را تنها راه برون‌رفت از این وضعیت می­دانست (طالبوف، 1336: 7، 94).

3-2-2. مکالمات خیالی

مکالمات خیالی از شیوه­های نگارشی بود که مشروطه­خواهان و روشنفکران این دوره از جمله میرزا ملکم‌خان در رسالۀ رفیق و وزیر و رسالۀ شیخ و وزیر، میرزا آقاخان کرمانی در سوسمارالدوله و گفت‌وگوی میان سوسمارالدوله و کلانتر با سه رویکرد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی (رضازاده ملک، 1354: 132) و جنگ هفتاد و دو ملت در نقد اوهام و خرافاتی که وارد مذهب شده و سبب جدایی افراد بشر گردیده (کرمانی، 1336: 68) و رسالۀ صد خطابه، دردی اصفهانی در رساله خروش مرغ سحر و  میرزا فتحعلی آخوندزاده در رسالۀ سه مکتوب و در قالب گفت‌وگوی میان دو شاهزاده خیالی، برای انتشار باورها و نقدهای سیاسی و اجتماعی خود استفاده کرده­اند (آخوندزاده، 1364: 2-3). گفتگوی یک میرزای باعلم با یک عوام مستحضر از نویسنده­ای ناشناس که احتمالاً در سال 1298ق. در تبریز نگارش یافته، نمونه­ای دیگر از مکالمات خیالی است که پیش از این انتشار یافته بود (آدمیت و ناطق، 1356: 136). در آستانۀ انقلاب مشروطیت، این شیوه بسیار مورد استفاده مشروطه­خواهان قرار می‌گرفت.

کتاب احمد یا سفینۀ طالبی یکی از آثار تأثیرگذار جریان تجددخواهی این دوره است. طالبوف در این کتاب از زبان احمد فرزند خیالی­اش، به طرح سؤالات ساده درباره اوضاع ایران پرداخته و از پدر در مورد دلایل عقب­ماندگی ایران و ممالک آسیایی در برابر پیشرفت اروپاییان ­پرسیده است. این کتاب حاصل توجه او در ترویج علم جدید بوده که در سه جلد و در تعلیم و تربیت کودکان نوشته شده است و امید و شوقی بر بالیدن کودک ایرانی با تربیت جدید و بر مبنای دانش و ارزش­های عصر نو و روزگار عصر روشنگری دارد (طالبوف، 1394: 35-103). شیخ و شوخ نام اثری است داستان‌گونه که محتوای آن بحثی انتقادی با رویکردی فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و در برخی بخش­ها نظامی و اقتصادی بین شیخ سنت­گرا و شوخ متجدد است و جزو آثاری است که این­گونه عریان به تقابل سنت و مدرنیته دامن زده و سعی در پاسخ­گویی از موضع سنت دارد (شیخ و شوخ، 1373: 12-81). مکالمات حاجی آقای مقیم و مسافر رساله­ای است از حاج­آقا نورالله اصفهانی که در سال­های فترت میان مشروطیت اول و دوم نوشته شده و حاوی روایتی اسلامی از نظام سیاسی مشروطه است؛ که با اندیشۀ دولت «قدر و مقدور» به تبیین فقهی و سیاسی مشروطیت با توسل به آیات قرآن و سنت پیامبر پرداخته است (زرگری­نژاد، 1390، ج 2: 313). «رسالۀ لالان» اثر ثقة‌الاسلام تبریزی -روحانی مشروطه­خواه- دفاعیه­ای است از نظام مشروطه در دورۀ استبداد صغیر و تلاشی است خطاب به مردم ایران در ضرورت، منافع و معرفی مشروطه و پاسخی به برخی انتقادهای مخالفان علیه نظام مشروطه (زرگری­نژاد، همان، 368).

برخی از این مکالمه­های خیالی، رونوشت­های­ نهانی‌اند که در مطبوعات این دوره و در قالب انواع مناظره منتشر شده­اند. لطفی و باغدار دلگشا در پژوهشی به جمع­آوری و بررسی این مکالمات پرداخته­اند. برخی از این مکالمات خیالی به صورت مناظره میان افراد و برخی دیگر به صورت گفت‌وگو میان حیوانات یا حشرات منتشر شده­اند (لطفی و باغدار دلگشا، 1394: 89-92). همچنین باید به مکالماتى که به دلیل نسخة خطى یا چاپ سنگى بودن، کمتر مورد توجه قرار گرفته­اند، اشاره کرد؛ از جمله رسالة «تاریخ مشروطیت ایران» از مؤلفى ناشناخته که شامل مکالمات خیالى میان «شماژه­فر» اروپایى و «جمجائیل» ایرانى دربارۀ مشروطه و مبانى سیاسى آن است. «جنگ عمیدالدوله» مکالمة خیالى­ای که برخى از شب‌نامه­هاى دورة مشروطه با عنوان «خرنامه» را در خود جاى داده و شامل صحبت­هایى از «خردیزه»، و «حاجى گردن‌کلفت با ابناى وطن» دربارۀ وقایع دورة محمدعلى‌شاه و مشروطه است. رسالۀ «گفتار خوش یارقلی» از محلاتى شامل مکالمات خیالى مذاهب مختلف اسلامی است (لطفی و باغدار دلگشا، 1394: 93). رسالۀ «سیاست مدن» از حکیم ذوفنون نیز رساله­ای به سبک داستانی و وجه افسانۀ هما و مینا است (آدمیت و ناطق، 1356: 65).                                                                                                        

برخى از این مکالمات، از زبان کودکان خطاب به مردم و ابناى وطن است؛ نمونة این ساختار، مکالمات «طفل هشت ساله» است (گلستان، ۹ رمضان 1٢٢٣: شماره 3، ص٢). نمونة دیگر «نداى طفل مشروطه» در روزنامة استبداد است که دربردارنده صحبت­هاى طفلى 14 ماهه به نام مشروطه به مسئلة عدالتخواهى به عنوان عامل اصلى خیزش مشروطه است و برخى رویکردهاى سنتى جامعه مانند تعدد زوجات و محدودیت­هاى ایجادشده براى زنان را مورد تأبید قرار داده است (استبداد، 4 رمضان 1325: شماره 10، ص5؛ لطفی و باغدار دلگشا، 1394: 94). همچنین می­توان به شبنامه­هایی اشاره کرد که در این وجه انتشار یافتند؛ از جمله گفتگوی خیالی و طنزگونه میان یکی از اولیا و قاضی الحاجات و علت گرفتاری ملت ایران به ظلم و استبداد که علت را در بی­توجهی به شریعت و چاره را نه در معجزه­ای از سوی خداوند، بلکه در اتحاد میان مردم می­دانست (شریف ­کاشانی، 1363: 99)؛ و یا شب‌نامه­ای که گفت‌وگویی خیالی میان میرزا حسین‌خان و میرزا احمدخان در خیابان علاء­الدوله است که در انتقاد از ناتوانی شاه در اداره مملکت و سپردن کارها به اتابک و بروز نابسامانی انتشار یافته است (کرمانی، 1384، ج 1: 320؛ رشدیه، 1370: 154).

3-2-3. خواب­نامه­ها

 از نخستین خواب‌نامه­های این دوره «رؤیای صادقه» نوشته سید جمال­الدین واعظ اصفهانی است. ملک­زاده کتاب را به پدرش ملک­المتکلمین نسبت داده و نوشته است: «انتشار رؤیای صادقه در سال 1318 هجری غوغایی در ایران برپا ساخت. نگارندۀ این کتاب برای آنکه فساد دستگاه روحانیت را در ایران به عالمیان نشان دهد و بیدادگری مستبدان را آشکار سازد، حقایق چندی را تحت عنوان خوابی که دیده، منتشر می­سازد» (ملک­زاده، 1383: 1/58-59). خواب­نامه­ای دیگر با همین نام یعنی «رؤیای صادقه» از حاجی محمدحسن­خان تاجر کاشانی در اواخر دوره قاجار منتشر شده و به اوضاع آشفته و نابسامان پس از انقلاب مشروطه و خلع محمدعلی­شاه از سلطنت اشاره دارد. رساله علت این اوضاع نابسامان را در نادرستی درک مردم از مشروطه و پیش گرفتن راه خودسری و غرض­ورزی­های شخصی­ مشروطه­خواهان، به‌خصوص طایفۀ علمای مشروعه‌خواه دانسته است (تاجر کاشانی و صداقت­نژاد، 1363: 93-110). خلسه خواب‌نامه­ای از محمدحسن­خان صنیع­الدوله -مترجم دربار و رئیس دارالترجمه- است. او این اثر را در اواخر عمر خود و در انتقاد از وزرای قاجار، به‌خصوص امین‌السلطان و شرح محاکمه آنان نگاشته است (اعتمادالسلطنه، 1357: 42). «خواب شگفت» خواب‌نامه­ای است که نویسنده­اش به دلیل ترس از عواقب انتشار کتابش مبنی بر اینکه «در ایران فضول بسیار است و البته کاف کوفی تکفیر را در این موضوع می­کشند»، رساله خود را با نام مستعار ملافتحعلی اصفهانی منتشر کرده است. هدف رساله انتقاد از مضار و مفاسد اختلافات مذهبی و خرافاتی است که در کسوت دین پوشیده شده و میان مسلمانان عموماً و ایرانیان خصوصاً رواج دارد (اصفهانی، 1305: 3). «رسالۀ مجلس شورای آسمانی» نوشته عبدالرحیم الهی، حاوی مباحث نویسنده با فرشتگان آسمان در عالم رؤیاست که در دفاع از مشروطیت و انطباق آن با مبانی اسلام نگارش یافته است. «رؤیای عجیبه و مشاهدۀ غریبه» در قالب رساله­ای در دفاع از مشروطیت نگاشته شده است. این اثر داستان ملاقات شخصی مجهول ­النام با آدم ابوالبشر در عالم رؤیاست و آدم از اهمیت مشروطه و برقراری مجلس شورای ملی سخن می­گوید. دسته‌ای دیگر از خواب‌نامه­ها، آثاری‌اند که در مطبوعات این دوره نگارش یافته‌اند؛ از جمله «رؤیاى صادقه یا خیالات واهمه» که در آن علت خرابى و اغتشاش ایجادشده پس از برقرارى مشروطه، در اقدامات امین­السلطان، صدراعظم و شیخ فضل­الله نورى دانسته می­شود. خواب‌نامة «روایاى[1] دلخراش» از عبدالرحیم کاشانى، با رویکردهاى وطن­پرستانه است. در این خواب‌نامه، از مفاهیمى چون عدالت و قانون سخن به میان آمده و دورۀ محمدعلى‌شاه به دورۀ ضحاک تشبیه شده است. «مکاشفۀ صادقانه از خامۀ یکی از ارباب دانش»، «خواب پریشان»، «حکایت یا افسانه» و «جا تر است و بچه نیست» از دیگر خواب‌نامه­های مطبوعات این دوره است که با رویکردی انتقادی نگارش یافته­اند (لطفی و باغدار دلگشا، 1394: 84- 101). 

3-2-4. اشعار و سروده­ها

کسروی چکامه­های وطنی را یکی از عوامل مرتبط با بیداری ایرانیان ­دانسته و نوشته است: «چون در میان آنان که با اندیشه­های اروپایی و چگونگی زندگانی اروپاییان آشنا می­گردند، به عنوان «میهن» و «میهن­دوستی» نیز آشنا می­شدند، کسانی چنین خواستند که چکامه­هایی در آن زمینه بسرایند و در روزنامه­ها پراکنده کنند» (کسروی، 1354: 46). در همین دوره است که در شعر تعبیرات و ترکیبات استعاری چون «عروس وطن»، «لیلای وطن» و «زلیخای وطن» جای معشوق کهنسال ادب فارسی را گرفت و عشق به وطن و گذشتۀ تاریخی آن، در جلوه­های گوناگون در تار و پود شعر در هم ­تنیده بود و تا سال­ها پس از مشروطیت همچنان جزو مایه­ها و تم­های اصلی شعر شاعرانی بوده است که از درون نهضت مشروطه برخاستند. بررسی­ها نشان می‌دهد که عارف و عشقی در شعر تنها به وطن و ایران می­پردازند، اما شاعرانی چون اشرف­الدین حسینی «نسیم شمال» و ادیب‌الممالک فراهانی ایران باستانی و اسلامی را در پیوند با هم در شعرشان به تصویر می­کشند (آجودانی، 1381: 13-53). با این حال، شعر ایرج‌میرزا و صدای او در میان آن همه سروده­های سیاسی و وطنی، شعر و صدایی کاملاً متفاوت و جدید است. بهره­گیری طنزآمیز او از بسیاری از تعبیرات و واژه‌های رایج در زبان معمولی و گاه زبان «عوام»  استادانه و ماهرانه است که در عین سادگی و روشنی، سرشار از ظرافت و نکته­یابی است (آجودانی، 1381: 167).

«خدایا تا به کی ساکت نشینم               من این­ها جمله از چشم تو بینم...

تو این آخوند و ملا آفریدی            تو توی چرت ما مردم دویدی» (ایرج‌میرزا، 1356: 84-85)

عارف قزوینی نیز در سروده­های خود از وطن، آزادی و استبداد حاکم بر جامعه سخن گفته است:

نالۀ مرغ اسیر اینهمه بهر وطن است          مسلک مرغ گرفتار قفس همچو من است

 (حائری، 1364: 202).

 البته مشهورترین تصنیف سیاسی این دوره، ترانۀ «از خون جوانان وطن» از عارف قزوینی است که در رثای شهدای جنگ مشروطه و حادثۀ حمله به مجلس شورای ملی سروده است:

«ازخون جوانان وطن، لاله، خدا لاله، حبیب لاله، جانم لاله دمیده...» (قزوینی، 1389: 319)

  1. بزم قدرت: نخستین اعلان آشکار روایت نهانی

اعلان آشکار روایت نهانی هنگامی روی می­دهد که مرز میان روایت­های نهانی و علنی شکسته می­شود. هنگامی که عدم تمکین عملی با امتناع علنی و هدفمند همراه می­شود، به معنای مبارزه و اعلان نمادین جنگ است. روشن است که اعلام آشکار روایت نهانی در زیر دندان قدرت معمولاً توسط گوینده و کسانی که در شرایط او شریک­اند، همچون لحظه­ای تجربه می­شود که در آن سرانجام به جای ابهام و دروغ حقیقت اعلام می­شود (اسکات، 1400: 222-224). در هنگامۀ انقلاب مشروطیت، همان‌طور که مهدیقلی­خان هدایت ­گفته، «رجال دولت همه در فکر منفعت؛ فکری که در هیچ کله­ای نبود، فکر مملکت بود. اگر چند نفری هم در این فکر بودند، مغلوب اکثریت می­شدند. مردم چیزهایی شنیده­ و آرزوهایی در دل داشتند، بمبی در سینه­ها مخفی بود؛ که تا کی بترکد» (هدایت، 1363: 24).

در چنین شرایطی تلاش میان نیروهای اجتماعی، جامعه را مترصد فرصتی ساخت تا تقابل خود با سلطۀ استبدادی را آشکار سازد. این در حالی بود که اندیشه­های تجددخواهی و اصلاح­طلبانه از طریق رونوشت­های پنهان مدت­ها پیش در جامعه رشد کرده بود و در این زمان در شعارهای مشروطه­خواهان تبلور می­یافت. این اندیشه­ها توسط روشنفکران سکولاریسم و برای استفاده از نفوذ علما در بسیج مردم و ترس از تهدید و تکفیر، در لفافۀ شریعت پیچیده شده بود. درواقع، نظریۀ مشروطه­خواهی که به ایران و خاورمیانه رسید، خواهان حکومتی بود مبتنی بر رأی و مشورت آزاد و بدون محدودیت در کنار عدالت و مسئولیت در برابر قانون که با قانون شریعت همساز و همخوان بود .(Vanessa, 2013: 35) از این رو، نزد مردم و علما نیز مشروطیت معنایی جز حکومت کردن طبق شریعت اسلام نداشت. درواقع، نگاه آنان به تلاش­های کسانی چون ملکم­خان، زین­العابدین مراغه­­ای در سیاحتنامه ابراهیم­بیگ و دیگر نوشتارهای مشروطه­خواهان بود که سعی می‌کردند آگاهانه پیوندی میان مفاهیم غربی و اسلامی برقرار سازند و پشت رهبری علما قرار گیرند تا با توسل به نفوذ آنان در توده، بتوانند مقاصد سیاسی خود را به پیش ببرند (نجف­زاده، 1397: 205).

با این حال، نخستین اعلان آشکار و چاشنی انفجار، بهای شکر بود. حاکم تهران علاءالدوله گمان می­کرد تاجران دست به احتکار زده­اند و دستور داد پای چند تن از آنان را فلک کنند. روز بعد بازار بسته شد و بسیاری از بازرگانان، روحانیان و مردم در مسجد شاه جمع شدند تا به رفتار استبدادی حاکم اعتراض کنند (همایون کاتوزیان، 1391: 199). از این پس پیوند میان بافت­های نهادی که در رونوشت­های پنهان و انجمن­های سرّی صورت‌بندی می­شد، زمینۀ اتحاد و ائتلاف میان گروه­های مختلف در برابر قدرت را فراهم آورد و به زنجیره­ای از کنش­ها تبدیل شد که به تقابل با حکومت برای برقراری نظم سیاسی جدید منجر گردید. بدین ترتیب، قدرت علما در ائتلاف با روشنفکران برای به میدان آوردن جامعه، بهره­گیری از سنت بست­نشینی و گسترش سریع دامنۀ شورش، مظفرالدین‌شاه را ناگزیر ساخت در برابر این پیشامدها، همۀ خواست­های مشروطه­طلبان یعنی تنظیم قانون اساسی برای تشکیل مجلس و تنظیم نظام‌نامۀ آن و عزل عین­الدوله را بپذیرد. این فرمان در 14 جمادی­الآخر 1324 انتشار یافت (کسروی، 1354: 49-65). بدین ترتیب، گفتارها و نوشتارهای بیرون از صحنه که حاکمان کمتر می­توانستند بر آن نظارت داشته باشند، همچون فشاری غیرمستقیم بر آنان عمل کرد و در شرایط استبدادی که جلوه­های مدنی زندگی سیاسی آشکار، ممنوع یا نابود می­شد، این رونوشت­ها مقدماتی را فراهم ساختند تا جامعۀ ایرانی در مواجهه با نخستین ضعف یا انعطاف قدرت، سنگ بنای یک کنش نهادینه­تر و پیچیده­تر را بنیان نهد و رؤیاهای خود را به سیاست­هایی انقلابی تبدیل سازد.

نتیجه­گیری

این مقاله با بهره­گیری از رویکرد الگوی نظری روایت ­پنهانی اسکات، به دنبال فهم جدیدی از رفتار و متون سیاسی جامعه ایران در هنگامه انقلاب مشروطیت است. ساختار سیاسی استبدادی جامعه ایران در کنار دیگر ساختارهای جامعه سبب شده تا وجوه مقاومت خاموش جامعه ایران برای مصون ماندن از خشونت نخبگان مسلط، به شکلی گسترده در رونوشت­های پنهانی جلوه­گر شود. بدین ترتیب، با تأکید بر مثال­های متعدد تاریخی می­توان نشان داد که منطق شکل‌گیری رونوشت­ پنهان در جامعه ایرانی و وسعت دامنه و تباین آن از رونوشت عمومی نسبت به برخی جوامع متأثر از ساخت اجتماعی این جامعه است که طی یک فرایند طولانی شکل گرفته و تا حدودی تثبیت شده است. بر این اساس، در آستانه انقلاب مشروطه و در فراسوی اختناق سیاسی و تسخیر حوزه عمومی، بسیاری از روشنفکران و نویسندگان توانستند با تکیه بر سنت­های جامعه در پنهان­اندیشی و محافظه­گرایی و استفاده از شگردهای کنایه، تمثیل و ایهام­های پر رمز و راز فارسی، گفتمان مورد نظر خود را وارد گفتمان عمومی کنند که بسیار مورد استقبال اقشار مختلف جامعه قرار گرفت. این آثار ورای نقد استبداد سیاسی حاکم، آرمان تجددخواهی و مشروطه­خواهی را نیز بازتاب می­دادند و زمینه­ساز نهضتی اجتماعی شدند که شعارهای خود را در انقلاب مشروطیت متحقق می­دید. بنابراین آنچه در ارتباط با این رونوشت­ها دارای اهمیت است گستردگی و فراخ بودن آن در جامعه ایران و همچنین توانایی تأثیرگذاری آن در به چالش کشیدن قدرت سیاسی حاکم است.

 

 

 

[1] . جمع رؤیا

مراجع

Transliteration

Ābrāhāmian, Yarvānd, 1999 s̆, Irān between two revolutions from the Constitution to the Islamic Revolution, translated by Kazem Firoozmand, Hassan S̆amsvari, Mohsen Modir S̆ānechi, Tehrān, Markaz Publishing. In Persian.

Āk̠undzadeh, Mirzā Fath Ali, 1986 s̆, Maktobāt: Kamāl al- doleh`s letters to Prince Galāl al- doleh, to the attention of M. Sobhdam, Mard Emruz, Bi Ga.

Ājoudani, Mas̆aāllah, 2002 s̆, or Death or Modernity, a book in constitutional poetry and literature, London, book chapter. In Persian.

Ādamiyat, Fereydun, 2006 s̆, The idea of progress and the rule of law of the Sepahsalar era, Tehrān, K̠arazmi Publications. In Persian.

Ādamiyat, Fereydun, 1976 s̆, The ideology of the Iranian constitutional movement, (the first volume), Tehrān, Payām Publications. In Persian.

Ādamiyat, Fereydun; Nāteq, Homā, 1977 s̆, Social, political and economic thoughts in unpublished works of the Qajar period, Tehrān, Āgah Publications. In Persian.

Āfāri, z̆ānet, 1998 s̆, Semi-secret associations of women in the constitutional movement, translated by Javad Yousefian, Tehrān, Nashr bānu. In Persian.

Āfāri, z̆ānet, 2006 s̆, The Constitutional Revolution of Iran, translated by Rezā Rezāei, Tehrān, Bistun Publishing. In Persian.

Ahmadi, Hamid; K̠os̆bin, Maliha, 2013 s̆, Constitutionalism in Mas̆had: (Backs, processes and policies of Russia), Al-Zahrā University of Islamic and Iranian Quarterly, Al-Zahra University, 24th Year, New Volume, No. 21, pp. 5-34. In Persian.

Bāmdād, Badr al-Muluk, 1968 s̆, Iranian woman, from the Constitutional Revolution to the White Revolution, Tehrān, Ibn Sina Publishing. In Persian.

Brōwn, Edwārd, 1958 s̆, History of Iranian Press and Literature in the Constitutional Period, translation and annotation and historical and literary research: Mohammad Abbāsi, Tehrān, Center of Knowledge. In Persian.

Diary of Mirzā Hasan K̠ān Etemād ul- Saltanea, 1988 s̆, Tehrān, Amir Kabir.

Etemād ul-Saltanea, Mohammad Hassan, 1978 s̆, ecstasy, by Mohammad Katiraei, Tehrān, Tahuri Library. In Persian.

Fathi, Nusratullāh, 1977 s̆, Azerbāijan Triple Speaker, Publisher: Author. In Persian.

Qāsemi, Seyed Farid, 2001s̆, The Story of the Press in Iran: Ruzgar Mohammad S̆āh and Nāsser al-Din S̆ah (Volume 1), Tehrān, Office of Media Studies and Planning. In Persian.

Qānon, No. 1, Rajab 1929 s̆.

Deed of History, 1989 s̆, by Iraj Afs̆ar, Tehrān, Talāieh. In Persian.

Hāeri, Seyed Hādi, 1985 s̆, Aref Qazvini, National Poet of Iran, Jāvidān Publishing. - Wisdom, No. 10, 8th year, 20th of Rabi al-T̠ani 1938. In Persian.

Hedāyat, Mehdi Qolik̠an, 1984 s̆, Dawn of Legitimacy, Tehran, Jam Publications. In Persian.

Isfahāni, Mollāfth Ali, 1926 s̆, The Amazing Sleep, Berlin, Irans̆ahr Printing House. In Persian.

Incidents: A collection of reports of British secret writers in the southern provinces of Iran from 1913 to 1944 AH, written by Ali Akbar Sirjani, 2005 s̆, Tehrān, Nas̆r no. In Persian.

Kātuziyān, Mohammad Ali Homāyun, 2012 s̆, Iranians of the ancient period to the contemporary period, translated by Hossein Shahidi, Tehrān, Markaz Publishing. In Persian.

Kermāni, Mirzā Āqā K̠ān, 1997 s̆, Haftād Do Mellat, translation: Mirza Mohammad Khan Bahadur, Tehrān, Literature Club. In Persian.

Kermāni, Nazemoleslām, 2005 s̆, History of Iranian Awakening (Volumes 1, 2 and 3), Tehrān, Amirkabir Publications. In Persian.

Kesravi, Ahmad, 1975 s̆, Constitutional History of Iran, Tehrān, Amirkabir. In Persian.

Kohen, Goel, 1981 s̆, History of Censorship in the Iranian Press (Volume 1), Tehrān, Āgha Publishing. In Persian.

K̠air ul-Kalam, No. 6, 22 Rajab 1907 s̆. In Persian.

Lotfi, Naqi; Baghdar Delgos̆a, Ali, 2016 s̆, Fictional Conversations: A New Critical Factor in the Press Discourse of the Constitutional Period, Historical Science Research, Volume 7, Number 2, pp. 85-104. In Persian.

Lambton, A.K.S, 2000 s̆. Theory of Government in Iran, Compiled and translated by: Changiz Pahlavan, Tehrān, Gio Publishing. In Persian.

Malekzād, Mehdi, 2004 s̆, History of the Constitutional Revolution (Volume 1), Tehran, Sok̠an Publishing. In Persian.

Mostofi, Abdullāh, 2007 s̆, Description of my life: Social and administrative history of the Qajar period (Volume 1), Tehrān, Hermes Publishing. In Persian.

Rezāzādeh Malek, Rahim, 1995 s̆, Susmar al-Doouleh, Biga, Dunyā publishing. In Persian.

Najafzādeh, Mehdi, 2019 s̆, Relocation of two revolutions, Tehrān, Tisā Publications. In Persian.

Parvin, Naser ul-Din, 2000 s̆, History of Iranian Journalism and other Persian Writers (Volume 2: Freedom Crisis), Tehrān, University Publishing Center. In Persian.

Qazvini, Aref, 2011 s̆, Divān, Tehrān, Sok̠an. In Persian.

Ros̆diea, S̆ams ul-din, 1983 s̆, Omr Traditions, Tehrān, Publishing History of Iran. In Persian.

Ros̆diea, Fak̠r ul-ddin, 1991 s̆, Biography of Pir Maaref Ros̆diea, Tehrān, Helmand Publications. Government newspaper against Iran, No. 552, 12 Rajab 1250. In Persian.

 Scott, Jaimes, 2017 s̆, Dominance and Art of Resistance, translated by Afs̆in K̠akbaz, Tehrān, Markaz Publishing. In Persian.

T̠oraya, number 10, first year, nineteenth of S̆a'ban 1937 s̆. In Persian.

Sardārnia, Samad, 1984 s̆, The role of the unseen center of Tabriz in the Constitutional Revolution, Tabriz, S̆afaq Press. In Persian.

 S̆arif Kās̆ani, Mohammad Mehdi, 1983 s̆, Coincidence events in the times, edited by: Sirus Saadvandiān, Mansoureh Nezām Māfi, Tehrān, Publishing History of Iran. In Persian.

 S̆erāfat, No. 7, 3rd of Rabi ul-sani 1908 s̆. In Persian.

 S̆eik̠ and s̆uk̠ by Ahmad Mojāhed, 1995 s̆, S̆eik̠ and s̆uk̠ of socio-political treatises from the late Qajar era, Tehrān, Rozaneh Publications. In Persian.

Tajer kas̆ani, Haj Mohammad Hassan K̠ān; Sedaḡātnez̆ād, Jamshid, 1984 s̆, Royā Sadeqea, Tehran, Skill Printing House. In Persian.

Torkamani Ad̠ar, Parvin, 2017 s̆, Justice and its reflection in the history of the writings of Iranian historians (third to sixth centuries AH), Historical researches, Institute of Humanities and Cultural Studies, Year 8, No. 1, pp. 119-133. In Persian.

Tālibuf, Abdolrahim, 1987 s̆, Masālek al-Mohsenin, Tehrān, S̆abgir Publications. In Persian.

Tālibuf, Abdolrahim, 1394 s̆, Book of Ahmad, by Farāmarz Motamed Dezfuli, Tehrān, Shirazeh Publishing. In Persian.

 Tabātābai, Seyed Javad, 2006 s̆, Reflection on Iran (Tabriz School and the Foundations of Modernism), Tehrān, Sotudeh Publications. In Persian. In Persian.

Zargarinez̆ad, Qolām Hossein, 2011 s̆, Essays on Constitutionalism according to the proponents and opponents, Volume 2, Tehrān, Publications of the Institute of Research and Human Developmen. In Persian.

 

 

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 1,522
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 891