تدوین الگوی تابآوری کالبدی در برابر زلزله با تأکید بر نظام برنامهریزی شهری (نمونه موردمطالعه: منطقه 19 تهران) | ||
| فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی | ||
| مقاله 9، دوره 7، شماره 14، مهر 1404، صفحه 92-107 اصل مقاله (2.03 M) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/sdge.2025.239127.1243 | ||
| نویسندگان | ||
| رضا بهادر؛ زینب طالبی* ؛ شیرین طغیانی؛ امیرحسین شبانی | ||
| گروه شهرسازی ،واحد نجف آباد،دانشگاه آزاد اسلامی،نجف آباد،ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: زلزله بهعنوان یکی از بزرگترین تهدیدات طبیعی برای کلانشهرهایی همچون تهران، همواره خسارات جدی بر ساختارهای کالبدی و اجتماعی وارد کرده است. منطقه ۱۹ تهران، بهواسطه تراکم بالای جمعیتی، فرسودگی بافتهای مسکونی، شبکه ناکافی زیرساختی و قرارگیری روی پهنههای پرخطر گسل، ازجمله مناطق بسیار آسیبپذیر در هنگام وقوع زلزله شناخته میشود. تاکنون، سیاستگذاریهای شهری در ایران عمدتاً بر توسعه کالبدی متمرکز بوده و ابعاد تابآوری در مواجهه با مخاطرات طبیعی در این برنامهها کمتر موردتوجه قرار گرفته است. مطالعه حاضر، با هدف ارائه الگویی جامع برای افزایش تابآوری کالبدی منطقه ۱۹ تهران در برابر زلزله، نقش سه عامل کلیدی شامل ناکارآمدی نظام حکمرانی، ظرفیت فناورانه و مشارکت اجتماعی را در تقابل با این چالش بررسی نموده است. همچنین، تأکید شده است که شکاف میان سیاستگذاری، اجرا و نهادینه شدن برنامهها، اصلیترین مانع بر سر راه افزایش تابآوری کالبدی در مناطق پرخطر تهران است. مواد و روشها: این پژوهش با رویکرد کیفی و استفاده از روش نظریه دادهبنیاد انجام شده و دادهها از طریق مصاحبههای نیمه ساختاریافته با ۲۰ نفر از متخصصان حوزه مدیریت بحران، مدیران شهری و فعالان اجتماعی منطقه ۱۹ گردآوری شد. دادههای استخراجشده، در سه سطح کدگذاری باز، محوری و انتخابی، تحلیل و در قالب مدلی پارادایمی ارائه شدند. پنج محور اصلی شامل عوامل علی (مانند شکافهای نهادی)، عوامل زمینهای (شامل کمبود منابع و ضعف زیرساختها)، عوامل مداخلهگر (همچون فقدان قوانین الزامآور)، راهبردها (مانند تحول حکمرانی و فناوری) و پیامدها (ارتقای تابآوری) شناسایی گردیدند. یافتهها نشان دادند عواملی همچون کاهش بودجه مقاومسازی، علیرغم شناسایی ۳۵ درصد ساختمانهای منطقه در نواحی پرخطر، ضعف در شفافیت اطلاعاتی و نظارتی و نبود راهکارهای قانونی برای جلب مشارکت سازمانهای مردمنهاد، از جمله موانع اساسی در برابر مدیریت ریسک هستند. از سوی دیگر، استفاده از فناوریهای نوین شامل سامانههای هوش مصنوعی پایش سازهها و بهکارگیری ابزارهای شبیهسازی پیشرفته، بهعنوان راهبردهایی کلیدی برای تسریع در شناسایی آسیبپذیریها و مدیریت بحران مطرح شد. افزون بر این، تأکید ویژهای بر عدالت فضایی در برنامههای پیشنهادی صورت گرفت، بهویژه اولویتبندی محلات جنوب منطقه ۱۹ در توزیع منابع و زیرساختهای امدادی. بهکارگیری سازوکارهایی چون ایجاد کارگروههای مشترک شهروند - مدیریت شهری و آموزش داوطلبان محلی برای پایش آسیبهای زیرساختی نیز، از مهمترین رویکردهای تکمیلی شناخته شد. همچنین، تحلیل اسناد مالی و مدیریتی نشان داد که اقدامات کنونی عموماً فاقد شاخصهای ارزیابی کمی و قابل سنجش بوده و هماهنگی میان نهادهای مرتبط در زمان وقوع بحران بسیار ضعیف است. نتایج و بحث: یافتههای پژوهش حاکی از آن است که تابآوری کالبدی منطقه ۱۹ در برابر زلزله، نیازمند بازتعریف تعاملات میان نظام حکمرانی و جامعه محلی است. بهعنوان نمونه، ارزیابی پیامدهای اجرای سامانههای هوشمند شناسایی سازههای آسیبپذیر نشان داد که زمان شناسایی ساختمانهای ناایمن از ۷۲ ساعت به ۴ ساعت کاهش یافته و راهاندازی چنین زیرساختهایی میتواند شاخص تابآوری منطقه را از ۲.۶ به ۴.۱ افزایش دهد. علاوه بر این، توزیع عادلانه منابع امدادی در محلات فقیرنشین جنوب منطقه باعث کاهش مسافت دسترسی جمعیت آسیبپذیر به خدمات امدادی از ۲.۵ کیلومتر به کمتر از ۸۰۰ متر شده است. از سوی دیگر، یافتهها نشانگر آن است که عدم شفافیت در تخصیص بودجه، تعارض منافع نهادی و ضعف در اجرای قوانین مرتبط با مقاومسازی ساختمانها، از جمله مهمترین چالشهای مدیریتی هستند که تأثیر معناداری در کاهش اثرگذاری برنامههای تابآور دارند. نتیجهگیری: نتایج این پژوهش تأکید دارد که دستیابی به سطوح بالاتر تابآوری در مناطق پرخطری همچون منطقه ۱۹ تهران مستلزم حرکت به سمت الگوهایی جامعتر است. این الگوها باید عناصر مقاومسازی فیزیکی، تحول فناوری، عدالت فضایی و مشارکت فعال شهروندی را تلفیق کنند. با استناد به یافتههای این پژوهش، راهبردهایی نظیر ایجاد کارگروههای مشترک میان مدیریت شهری و ساکنین جهت افزایش شفافیت، طراحی سامانههای پایش لحظهای وضعیت سازهها و تمرکز بر مناطق فقیرنشین در برنامههای بازسازی، میتوانند میزان آسیبپذیری را بهطور معناداری کاهش دهند. اگرچه این راهبردها از ظرفیت بالایی برای تغییر اثربخش شرایط برخوردارند، اما تحقق آنها نیازمند هماهنگی میان سیاستگذاران، مدیران اجرایی و جامعه محلی است. در نهایت، پیشنهاد میشود این برنامهها در قالب پایلوتهای محلی، بهویژه در محله افسریه، آزمایش شوند تا از تأثیر عملی آنها اطمینان حاصل شود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تابآوری کالبدی؛ برنامهریزی شهری؛ نظریه دادهبنیاد؛ مدیریت بحران؛ منطقه ۱۹ تهران | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Developing a Physical Resilience Model Against Earthquakes with Emphasis on the Urban Planning System (Case Study: District 19 of Tehran) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Reza Bahador؛ Zainab Talebi؛ Shirin Taghani؛ Amir Hassan Shabani | ||
| Department of Urban Planning, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: Earthquakes, among the greatest natural threats to metropolises such as Tehran, have always caused serious damage to physical and social structures. District 19 of Tehran is known to be one of the most vulnerable areas during earthquakes due to its high population density, dilapidated residential areas, inadequate infrastructure network, and location on high-risk fault zones. So far, urban policies in Iran have mainly focused on physical development, and the resilience dimensions in the face of natural hazards have received less attention in these programs. The present study, to provide a comprehensive model for increasing the physical resilience of District 19 of Tehran against earthquakes, has examined the role of three key factors, including the ineffectiveness of the governance system, technological capacity, and social participation, in confronting this challenge. Materials and Methods: This study employed a qualitative grounded theory approach and collected data through semi-structured interviews with 20 experts in crisis management, urban managers, and social activists in District 19. The extracted data were analyzed at three levels of open, axial, and selective coding and presented in the form of a paradigmatic model. Five main axes were identified as causal factors (such as institutional gaps), contextual factors (including resource shortages and weak infrastructure), intervening factors (such as the lack of binding laws), strategies (such as governance and technology transformation), and consequences (improving resilience). The findings showed that factors such as a 40% reduction in the retrofitting budget, despite identifying 35% of the region's buildings in high-risk areas; weakness in information and regulatory transparency; and the lack of legal solutions to attract the participation of non-governmental organizations are among the main obstacles to risk management. On the other hand, the use of new technologies, including artificial intelligence monitoring systems for structures (IMSS) and advanced simulation tools, was proposed as a key strategy to accelerate vulnerability identification and crisis management. In addition, special emphasis was placed on spatial justice in the proposed programs, with a particular focus on prioritizing the southern neighborhoods of District 19 in the distribution of relief resources and infrastructure. The use of mechanisms such as establishing joint citizen-urban management working groups and training local volunteers to monitor infrastructure damage was also recognized as the most important complementary approach. Results and Discussion: The research findings indicate that Region 19's physical resilience to earthquakes requires redefining the interactions between the governance system and the local community. For example, the evaluation of the consequences of implementing smart systems to identify vulnerable structures showed that the time to identify unsafe buildings was reduced from 72 hours to 4 hours, and the launch of such infrastructure could increase the region's resilience index from 2.6 to 4.1. In addition, the equitable distribution of relief resources in poor neighborhoods in the south of the region has reduced the distance vulnerable populations must travel to access relief services from 2.5 km to less than 800 meters. On the other hand, the findings indicate that the lack of transparency in budget allocation, conflicts of institutional interests, and weaknesses in the implementation of laws related to building retrofitting are among the most important management challenges that significantly reduce the effectiveness of resilient programs. Conclusion: The results of this study emphasize that achieving higher levels of resilience in high-risk areas such as District 19 of Tehran requires moving towards more comprehensive models. These models should integrate elements of physical retrofitting, technological transformation, spatial justice, and active citizen participation. Based on the findings of this study, strategies such as establishing joint working groups between urban management and residents to increase transparency, designing real-time monitoring systems for structural conditions, and focusing on poor areas in reconstruction programs can significantly reduce vulnerability. Although these strategies have a high potential to change conditions effectively, their implementation requires coordination among policymakers, executives, and the local community. Finally, it is suggested that these programs be tested in local pilot projects, especially in the Afsariyeh neighborhood, to ensure their practical impact. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Physical resilience, Urban planning, Data-based theory, Crisis management, Tehran District 19 | ||
| مراجع | ||
|
Alizadeh, S. (2018). Measuring the physical resilience of urban areas in the 7th district of Qom city, Architecture, Iranian specialized journal of architecture and urban planning, 1, issue 6. https://www.sid.ir/paper/514641/fa
Maleki, S., & Mavedat, E. (2024). An Analysis on the management of urban crisis caused by the earthquake, with an emphasis on physical indicators (Case Study: Ilam province). Journal of Sustainable Urban & Regional Development Studies, 4(4), 24-38. https://dorl.net/dor/20.1001.1.27830764.1402.4.4.2.3
Beatley, T. & Newman P. (2013). Biophilic cites are sustainable, resilient cites, International Journal of Sustainability 5(8), 3328-3345. DOI:10.3390/su5083328
Meshkini, A., Alipour, S., & Masoudi, H. (2024). Physical resilience of urban housing against earthquakes: An analysis of northern neighborhoods of Tehran metropolis. Journal of Natural Environmental Hazards, 13(41), 39-60. https://doi.org/10.22111/jneh.2024.46098.1974
Latifi, A., Kermanshahi, Z., & Nadi, S. M. (2021). Explaining the key components of increasing urban resilience of Tehran against earthquakes with structural analysis approach (Case study: District 10). Geography and Environmental Hazards, 10(1), 161-182. https://dx.doi.org/10.22067/geoeh.2021.69072.1026
Peyvastedghar, Y., Jafari, H., & Moradi, E. (2022). Explaining the dimensions of urban physical resilience against earthquakes based on multi-criteria decision making methods (Case study: Yasuj city). Journal of Research and Urban Planning, 13(51), 73-88. https://doi.org/10.30495/JUPM.2022.300043.4139
Madadi, A., Piroozi, E., & Amini, Z. (2022). Assessment and evaluation of urban resilience against earthquake risk using integration of ANP and OWA model (Case study: Germi city). Journal of Regional Planning, 12(46), 210-226. https://doi.org/10.30495/JZPM.2022.5381
Zhao, T., Tang, Y., Li, Q., & Wang, J. (2024). Enhancing urban system resilience to earthquake disasters: Impact of interdependence and resource allocation. International Journal of Critical Infrastructure Protection, 45, 100673. https://doi.org/10.1016/j.ijcip.2024.100673
Quitana, G., Molinos-Senante, M., & Chamorro, A. (2020). Resilience of critical infrastructure to natural hazards: A review focused on drinking water systems. International Journal of Disaster Risk Reduction, 48, 101575. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2020.101575
Cutter, S. L., Burton, C. G., and Emrich, C. T. (2010). Disaster Resilience Indicators For Benchmarking Baseline Conditions, Journal of Homeland Security and Emergency Management 7(1) DOI:10.2202/1547-7355.1732
Cutter, Susan L, Barnes, Lindsey, Berry, Melissa, Burton, Christopher. (2008). A Place-Based Model for Understanding Community Resilience to Natural Disasters. Global Environmental Change 18(4): 598-606 DOI:10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013 https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013
Feofilovs, Maksims, Romagnoli, Francesco. (2021). Assessment of Urban Resilience to Natural Disasters with a System Dynamics Tool: Case Study of Latvian Municipality, Environmental and Climate Technologies 2020, vol. 24, no. 3, pp. 249–264 https://doi.org/10.2478/rtuect-2020-0101 https://content.sciendo.com.
Kontokosta, E., and Malik, A. (2018). The Resilience to Emergencies and Disasters Index: Applying Big Data to Benchmark and Validate Neighborhood Resilience Capacity, Sustainable Cities and Society, 36, PP. 272-285. DOI:10.1016/j.scs.2017.10.025 Langarneshin, A., Arghan, A., Karkehabadi, Z. (2019). Measuring the physical-environmental index of resilience in urban textures of Tehran (case study of Tajrish, North Jannatabad and Ferdowsi neighborhoods of Tehran) in order to provide a local model for the resilience of Iranian metropolises, Quarterly Journal of Geography and Regional Planning, 9, Issue 34, Pages 669-693 20.1001.1.22286462.1398.9.2.40.6
Parvin, G. A., Surjan, A., and Rahman, A., Shaw, R. (2016). Urban Risk, City Government, and Resilience, Urban Disasters and Resilience in Asia, Pages 21-34. DOI:10,1016/B978-0-12-802169-9,00002-1.
Pourahmad, A., Ziari, K., Sadeghi, A. (2018). Spatial analysis of physical resilience components of deteriorated urban textures against earthquakes (Case study: District 10 of Tehran Municipality) Journal of Spatial Planning, 8, Issue 1, Pages 111-130 10.22108/SPPL.2018.109941.1178
Razkani Karimi, A., Parizadi, T. (2019). Analysis of the status of urban resilience against natural hazards (case study: Baghershahr city) Journal of Urban Research and Planning,. 37, pp. 41 to 54. 20.1001.1.22285229.1398.10.37.4.8
Shamai, A., Sasanpour, F., Ali Heini, R. (2019). Spatial analysis of urban resilience in neighborhoods of the central part of Tabriz city, Geography and Urban Planning Research, 7, Issue 2, Pages 349-374. 10.22059/JURBANGEO.2019.271048.1018
Shomon Shamsuddin. (2020). Resilience resistance: The challenges and implications of urban resilience implementation, Cities0 103, https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102763.
Soar Meerow & Joshua P. Newell. (2022). Urban resilience for whom, what, when, where, and why? URBAN GEOGRAPHY, 2022. http://dx.doi.org/10.1080/02723638.2016.1206395.
Stephen Ppatt, Daniel Browv, Martin Hughes. (2021). Measuring resilience and recovery, International Journal of Disaster Risk Reduction 19(3) DOI:10.1016/j.ijdrr.2016.05.006
Suárez, Marta; Gomez-Baggethun, Erik; Benayas, Javier; Tilbury, Daniella. (2021., Towards an Urban Resilience Index: A Case Study in 50 Spanish Cities, Sustainability 2016, 8(8), 774; https://doi.org/10.3390/su8080774.
Sureshjani, R., Gholami, Y., Salimi, Z. (2019). Comparative study of physical indicators of resilience of dilapidated neighborhoods against earthquakes (case study of dilapidated neighborhoods in Bushehr city), Journal of Environmental Hazards, 8, Issue 19, Serial Number 1, Pages 51-74. 10.22111/jneh.2018.20779.1281
UNDRR. (2023). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030. United Nations.
UN-Habitat. (2023). Urban resilience guidelines for earthquake-prone cities. United Nations.
Wardekker Arjan, Bettina Wilk, Valerie Brown, Caroline Uittenbroek, Heleen Mees, Peter Driessen, Martin Wassen, Arnoud Molenaar, Jim Walda, Hens Runhaar. (2020). A diagnostic tool for supporting policymaking on urban resilience, Cities, https://doi.org/10.1016/j
Xun Zeng, Yuanchun Yu, San Yang 2 , Yang Lv. (2022). Urban Resilience for Urban Sustainability: Concepts, Dimensions, and Perspectives, Sustainability, 14, 2481. https://doi.org/10.3390/su14052481
Yarahmadi, M., Nikpour, A., Lotfi, P. (1400). Investigating the physical resilience of a city against earthquakes (Case study: Noorabad Mamasani), Geographical Explorations of Desert Areas, 7, Issue 2, Pages 147-171. 20.1001.1.2345332.1398.7.2.7.7
Natural Disasters Research Institute. (2024). https://ndri.ac.ir/
Tehran Municipality. (2024). https://www.tehran.ir/ | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 369 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 36 |
||