سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شهید بهشتی

راعی, رضا, وحدتی, مسعود, محبی, حسین, حیدری دلوئی, امیرحسین. (1403). تفسیرِ پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از یادگیری تجمیعی توضیح‌پذیر. , 14(48), 55-78. doi: 10.48308/jfmp.2025.238860.1475
رضا راعی; مسعود وحدتی; حسین محبی; امیرحسین حیدری دلوئی. "تفسیرِ پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از یادگیری تجمیعی توضیح‌پذیر". , 14, 48, 1403, 55-78. doi: 10.48308/jfmp.2025.238860.1475
راعی, رضا, وحدتی, مسعود, محبی, حسین, حیدری دلوئی, امیرحسین. (1403). 'تفسیرِ پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از یادگیری تجمیعی توضیح‌پذیر', , 14(48), pp. 55-78. doi: 10.48308/jfmp.2025.238860.1475
راعی, رضا, وحدتی, مسعود, محبی, حسین, حیدری دلوئی, امیرحسین. تفسیرِ پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از یادگیری تجمیعی توضیح‌پذیر. , 1403; 14(48): 55-78. doi: 10.48308/jfmp.2025.238860.1475

تفسیرِ پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از یادگیری تجمیعی توضیح‌پذیر

چشم انداز مدیریت مالی
مقاله 3، دوره 14، شماره 48، 1403، صفحه 55-78    اصل مقاله (1.08 M)
نوع مقاله: علمی - پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jfmp.2025.238860.1475
نویسندگان
رضا راعی1؛ مسعود وحدتی2؛ حسین محبی* 3؛ امیرحسین حیدری دلوئی4
1استاد تمام مدیریت مالی، دانشکده مالی و حسابداری، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، ایران.
2کارشناسی ارشد مدیریت مالی، دانشکده مالی و حسابداری، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، ایران.
3استادیار گروه مدیریت صنعتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، ایران.
4دانشجوی کارشناسی ارشد الگوریتم‌ها و محاسبات، دانشکده‌ مهندسی برق و کامپیوتر، دانشکدگان فنی، دانشگاه تهران، ایران.
چکیده
هدف: امروزه، یادگیری ماشین به ‌عنوان ابزاری کارآمد در پیش‌بینی سری‌های زمانی مالی مورد توجه قرار گرفته است. با این ‌حال، اغلب این مدل‌ها به عنوان مدل‌های جعبه ‌سیاه به دلیل عدم شفافیت، موجب کاهش اعتماد به نتایج پیش‌بینی شده‌اند. برای رفع این محدودیت، بهره‌گیری از مدل‌های هوش مصنوعی توضیح‌پذیر که امکان تحلیل دقیق ساز و کار پیش‌بینی را فراهم می‌آورند، ضروری است. بر این اساس، هدف این پژوهش، توسعه و ارزیابی یک مدل پیش‌بینی مبتنی بر هوش مصنوعی است که علاوه بر دقت بالا، از قابلیت توضیح‌پذیری نیز برخوردار باشد. در این راستا، نقش و سهم متغیرهای ورودی در پیش‌بینی‌های مدل به ‌طور شفاف مشخص شده و پایداری نتایج آن از نظر دقت و قابلیت توضیح‌پذیری، با استفاده از روش‌های اعتبارسنجی متقاطع، به‌ویژه بخش‌بندی سری‌های زمانی، مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
روش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی با رویکرد پیش‌بینی کمّی است که برای نخستین‌ بار در ایران به بررسی قابلیت توضیح‌پذیری هوش مصنوعی بهینه ‌شده در پیش‌بینی بازده شاخص قیمت هشت صنعت تولیدی بورس اوراق بهادار تهران می‌پردازد. داده‌های پژوهش شامل شاخص‌های صنایع در بازه زمانی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ است که از پایگاه‌های اطلاعاتی (بورس ‌ویو) جمع‌آوری شده‌اند. برای آموزش مدل جنگل تصادفی به عنوان یک مدل یادگیری تجمیعی، متغیرهای تکنیکال، بنیادی و کلان اقتصادی به عنوان ویژگی‌های مدل، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین الگوریتم ژنتیک به منظور بهینه‌سازی هایپرپارامترهای این مدل به کار گرفته شده است. به ‌منظور افزایش شفافیت و اعتمادپذیری مدل، از تکنیک‌ تفسیرپذیری شاپ برای شناخت تأثیر و اهمیت ویژگی‌ها استفاده شده است.
یافته‌ها: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که ترکیب الگوریتم جنگل تصادفی با بهینه‌سازی هایپرپارامترها از طریق الگوریتم ژنتیک و استفاده از روش‌ توضیح‌پذیری همچون مقادیر شاپ، علاوه بر افزایش دقت پیش‌بینی بازده شاخص قیمت صنایع تولیدی بورس تهران، شفافیت و اعتمادپذیری مدل را نیز ارتقا می‌دهد. یافته‌ها تأکید دارند که متغیرهای تکنیکال، به ‌ویژه شاخص میانگین متحرک نمایی، شاخص همگرایی و واگرایی میانگین متحرک، حجم معاملات و میزان سهام شناور، بیشترین نقش را در بهبود دقت پیش‌بینی ایفا می‌کنند. در مقابل، متغیرهای بنیادی همچون نسبت قیمت به درآمد و نرخ بهره و نرخ تورم تأثیرگذارند، اما نقش آن‌ها نسبت به متغیرهای تکنیکال کمتر است. علاوه بر این، ارزیابی متقاطع سری زمانی، پایداری و تعمیم‌پذیری بالای مدل پیشنهادی را در دوره‌های مختلف تأیید می‌کند.
نتیجه‌گیری: با توجه به هم‌خوانی نتایج این پژوهش با مطالعات معتبر بین‌المللی می‌توان نتیجه گرفت که مدل‌های هوش‌مصنوعی توضیح‌پذیر نه‌تنها عملکرد خوبی نسبت به مدل‌های سنتی دارند، بلکه تحلیلگران مالی را در اتخاذ تصمیمات آگاهانه و مؤثر یاری کرده و می‌توانند نقشی کلیدی در مدیریت ریسک و بهینه‌سازی سبد دارایی‌ها ایفا کنند. بدین ترتیب، مدل پیشنهادی با شفافیت عملکرد و قابلیت اطمینان بالا، به ‌عنوان ابزاری مؤثر برای تحلیلگران مالی معرفی شده و افق‌های تازه‌ای را در کاربرد هوش مصنوعی توضیح‌پذیر در صنعت مالی ایران می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی توضیح‌پذیر؛ جنگل تصادفی؛ الگوریتم ژنتیک؛ ارزیابی متقاطع؛ بورس اوراق بهادار تهران
عنوان مقاله [English]
Interpreting Forecast the Return of the Price Index of Manufacturing Industries in the Tehran Stock Exchange Using Explainable Ensemble Learning
نویسندگان [English]
Reza Raei1؛ Masoud Vahdati2؛ Hossein Mohebbi3؛ Amirhossein Heydari Delooei4
1Professor of finance management, faculty of accounting and finance, college of management, university of Tehran. Iran.
2Msc of finance management, faculty of accounting and finance, college of management, university of Tehran. Iran.
3Assistant Professor, Industrial Management Deptment, Meybod University, Meybod, Iran
4Msc Student of Algrithms and Computations, faculty of Electrical and Computer Engineering (ECE), college of Engineering, University of Tehran. Iran.
چکیده [English]
Purpose: In recent years, machine learning has gained significant attention as an effective tool for forecasting financial time series. However, many of these models function as black boxes, and their lack of transparency has led to reduced trust in their predictions. To address this limitation, the use of explainable artificial intelligence (XAI) models-capable of providing detailed insights into the prediction mechanisms-has become essential. Accordingly, the aim of this study is to develop and evaluate an artificial intelligence (AI)-based forecasting model that not only delivers high accuracy but also offers strong interpretability. In this context, the contribution and role of input variables in the model's predictions are explicitly identified, and the stability of the results in terms of both accuracy and explain ability is assessed using cross-validation techniques, particularly time series splitting.
Method: This applied research adopts a descriptive-analytical method with a quantitative forecasting approach. For the first time in Iran, it investigates the explain ability of optimized artificial intelligence models in forecasting the return of the price index for eight manufacturing industries listed on the Tehran Stock Exchange. The dataset, covering the period from 2018 to 2023, was collected from the Bourse View database. The Random Forest algorithm, as an ensemble learning method, was trained using a combination of technical, fundamental, and macroeconomic variables as input features. A Genetic Algorithm was utilized to optimize the model’s hyperparameters. To enhance transparency and model credibility, the SHAP (shapley additive explanations) technique was employed to analyze the influence and importance of each feature in the prediction process.
Findings: The results demonstrate that combining the Random Forest algorithm with Genetic Algorithm-based hyperparameter optimization and incorporating explain ability techniques such as SHAP values not only improves the prediction accuracy of the price index returns for Tehran’s manufacturing industries but also enhances model transparency and reliability. The findings highlight those technical indicators-particularly the Exponential Moving Average (EMA), MACD (Moving Average Convergence Divergence) index, trading volume, and free float shares-play the most significant role in enhancing predictive accuracy. In contrast, fundamental variables such as the price-to-earnings ratio and interest rates are influential but less impactful compared to technical indicators. Furthermore, time series cross-validation confirms the robustness and generalizability of the proposed model across different time periods.
Conclusion: In line with reputable international studies, the results suggest that explainable artificial intelligence (AI) models not only outperform traditional models in predictive tasks but also assist financial analysts in making informed and effective decisions. These models can play a pivotal role in risk management and portfolio optimization. Therefore, the proposed model-featuring operational transparency and high reliability- is introduced as an effective tool for financial analysts, opening new horizons for the application of explainable artificial intelligence (AI) in Iran’s financial sector.
کلیدواژه‌ها [English]
Explainable Artificial Intelligence, Random Forest, Genetic Algorithm, Cross-Validation, Tehran Stock Exchange
مراجع
  1. Adadi, A., & Berrada, M. (2018). Peeking inside the black-box: A survey on explainable artificial intelligence (XAI). IEEE Access, 6, 52138–52160.
  2. Ammann, M., Coqueret, G., & Schade, F. (2022). Machine learning in asset pricing. Journal of Financial Economics, 144(2), 424-453.
  3. Arsenault, P., Wang, S., & Patenande, J. (2024). A Survey of Explainable Artificial Intelligence (XAI) in Financial Time Series Forecasting. ArXiv, abs/2407.15909.
  4. Babaei, G., Giudici, P., & Raffinetti, E. (2022). Explainable artificial intelligence for crypto asset allocation. Finance Research Letters, 47, 102941.
  5. Bergmeir, C., Hyndman, R. J., & Koo, B. (2018). A note on the validity of cross-validation for evaluating autoregressive time series prediction. Computational Statistics & Data Analysis, 120, 70–83.
  6. Box, G. E. P. (2013). Box and Jenkins: Time series analysis, forecasting and control. In A Very British affair: Six Britons and the development of time series analysis during the 20th century (pp. 161–215). Palgrave Macmillan.
  7. Campbell, J. Y., & Thompson, S. B. (2008). Predicting excess stock returns out of sample: Can anything beat the historical average, The Review of Financial Studies, 21(4), 1509-1531.
  8. Cartea, Á., Jaimungal, S., & Penalva, J. (2015). Algorithmic and high-frequency trading. Cambridge University Press.
  9. Chen, Z., Li, C., & Sun, W. (2020). Bitcoin price prediction using machine learning: An approach to sample dimension engineering. Journal of Computational and Applied Mathematics, 365, 112395.
  10. Deng, S., Huang, X., Zhu, Y., Su, Z., Fu, Z., & Shimada, T. (2023). Stock index direction forecasting using an explainable eXtreme Gradient Boosting and investor sentiments. The North American Journal of Economics and Finance, 64, 101848.
  11. Doshi-Velez, F., & Kim, B. (2017). Towards a rigorous science of interpretable machine learning. arXiv preprint arXiv:1702.08608.
  12. Eghtesad, A. and Mohammadi,. (2023). Portfolio optimization with return prediction using LSTM, Random forest, and ARIMA. Financial Management Perspective, 13(43), 9-28. (in Persian)
  13. Fama, E. F., & French, K. R. (1992). The cross-section of expected stock returns. The Journal of Finance, 47(2), 427–465.
  14. Fischer, T., & Krauss, C. (2018). Deep learning with long short-term memory networks for financial market predictions. European Journal of Operational Research, 270(2), 654–669.
  15. Gilpin, L. H., Bau, D., Yuan, B. Z., Bajwa, A., Specter, M., & Kagal, L. (2018). Explaining explanations: An overview of interpretability of machine learning. In 2018 IEEE 5th International Conference on Data Science and Advanced Analytics (DSAA) (pp. 80–89). IEEE.
  16. Goodell, J. W., Kumar, S., Lim, W. M., & Pattnaik, D. (2021). Artificial intelligence and machine learning in finance: Identifying foundations, themes, and research clusters from bibliometric analysis. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 32, 100577.
  17. Gholami, N. and Shams Gharne, N. (2024). Presenting an Optimized CNN-LSTM Model for Stock Price Forecasting in the Tehran Stock Exchange. Financial Management Perspective, 14(45), 123-147. (in Persian)
  18. Gu, S., Kelly, B., & Xiu, D. (2020). Empirical asset pricing via machine learning. The Review of Financial Studies, 33(5), 2223-2273.
  19. Harel, A., & Harpaz, G. (2021). Forecasting stock prices. International Review of Economics & Finance, 73, 249–256.
  20. Heidari, M. and Amiri, H. (2022). Inspecting the Predictive Power of Artificial Intelligence Models in Predicting the Stock Price Trend in Tehran Stock Exchange. Financial Research Journal, 24(4), 602-623. (in Persian)
  21. Hyndman, R. J., & Athanasopoulos, G. (2018). Forecasting: Principles and practice (2nd ed.). OTexts.
  22. Lipton, Z. C. (2018). The mythos of model interpretability. Communications of the ACM, 61(10), 36-43.
  23. Liu, Y., Li, Z., Nekhili, R., & Sultan, J. (2023). Forecasting cryptocurrency returns with machine learning. Research in International Business and Finance, 64, 101905.
  24. Lundberg, S. M., Erion, G., Chen, H., DeGrave, A., Prutkin, J. M., Nair, B., ... & Lee, S.-I. (2020). From local explanations to global understanding with explainable AI for trees. Nature Machine Intelligence, 2(1), 56-67.
  25. Moayedfar, S., Mohebbi, H., Mozaffaree Pour, N., & Sharifi, A. (2025). Developing a localized resilience assessment framework for historical districts: A case study of Yazd, Iran. PLoS One, 20(2), e0317088.
  26. Molnar, C. (2022). Interpretable machine learning. Independently published.
  27. Nallakaruppan, M., Chaturvedi, H., Grover, V., Balusamy, B., Jaraut, P., Bahadur, J., Meena, V., & Hameed, I. (2024). Credit Risk Assessment and Financial Decision Support Using Explainable Artificial Intelligence. Risks.
  28. Orte, F., Mira, J., Sánchez, M. J., & Solana, P. (2023). A random forest-based model for crypto asset forecasts in futures markets with out-of-sample prediction. Research in International Business and Finance, 64, 101829.
  29. Patel, J., Shah, S., Thakkar, P., & Kotecha, K. (2015). Predicting stock market index fusing fusion of machine learning techniques. Expert Systems with Applications, 42(4), 2162–2172.
  30. Sezer, O. B., Gudelek, M. U., & Ozbayoglu, A. M. (2020). Financial time series forecasting with deep learning: A systematic literature review: 2005-2019. Applied Soft Computing, 90, 106181.
  31. Strumbelj, E., & Kononenko, I. (2014). Explaining prediction models and individual predictions with feature contributions. Knowledge and Information Systems, 41(3), 647-665.
  32. West, J., & Bhattacharya, M. (2016). Intelligent financial fraud detection: A comprehensive review. Computers & Security, 57, 47-66.
  33. Zhang, C. A., Cho, S., & Vasarhelyi, M. (2022). Explainable artificial intelligence (XAI) in auditing. International Journal of Accounting Information Systems, 46, 100572.
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 2,519
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 855