چارچوبی نوین برای دستهبندی طاقها در معماری تاریخی ایران | ||
| صفه | ||
| دوره 35، شماره 3 - شماره پیاپی 110، 1404، صفحه 119-139 اصل مقاله (1.84 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/sofeh.2023.231602.1255 | ||
| نویسنده | ||
| هادی صفایی پور* | ||
| استادیار ، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهیدبهشتی | ||
| چکیده | ||
| اهداف و پیشینه: پوششهای طاقی در معماری تاریخی ایران از لحاظ کالبدی، فضایی، و معنایی نقشی محوری و جایگاهی ویژه دارند و در مقایسه با معماری تاریخی دیگر سرزمینها از تنوع کمنظیری برخوردارند. در ادوار مختلف معماری ایران و بهخصوص از قرون میانی اسلامی به بعد، شکل و سازة طاقها از دورهای به دورهای و از بنایی به بنایی دیگر مدام تغییر میکند و در صورتها و ترکیبهای تازه پدیدار میشود. در چنین زمینهای شناخت دقیق گونههای طاقی و دستهبندی آنها امری مهم و دشوار است. بر این اساس، هدف در این مقاله یافتن چارچوب مناسبی برای بازشناسی و دستهبندی جامع و مانع طاقها در معماری تاریخی ایران است. مواد و روشها: برای نیل به این هدف، بهسراغ آراء دانشوران معاصر میرویم و آنها را به روش توصیفی ـ تحلیلی و با راهبرد دستهبندی در دو دسته بررسی میکنیم: دستة نخست شامل «مطالعات حوزة معماری تاریخی ایران» نزد دانشورانی چون آندره گدار، مایرون بمنت اسمیت، دانالد ویلبر، لیزا گلمبک، محمدکریم پیرنیا، غلامحسین معماریان، و حسین زمرشیدی است. در این مطالعات هندسة نظری طاقها، ارتباط آن با ویژگیهای فضایی، روش ساخت، و کاربرد آنها و تنوع طرح طاقها معرفی میشود. این مطالعات معمولاً متکی بر بررسیهای میدانی مصادیق متعدد هستند و ازاینرو با ویژگیهای طاقها در معماری ایران تناسب دارند، اما معمولاً بدون چارچوب مدون و روشن و جامع و مانعی برای دستهبندی طاقها هستند. دستة دیگر شامل «مطالعات حوزة نظامهای سازهای» نزد دانشورانی چون انگلز، میناستون، و سنداکر هستند. در این پژوهشها انواع سیستمهای سازهای را بر اساس ویژگیهای شکلی و رفتار سازهای آنها مطالعه و دستهبندی میشوند. قلمرو موضوعی این مطالعات معمولاً خارج از محدودة معماری تاریخی ایران و فارغ از آثار آن است. در این دسته از مطالعات، با توجه همزمان و روشمند به مؤلفههای شکلی و سازهای طاقها، روشی روشن برای دستهبندی سازههای طاقی عرضه میگردد؛ اما برای مواجهه با انواع طاق در معماری ایران، جامعیت، دقت، و وضوح لازم را ندارد. بر این اساس در مقالة پیش رو با ارزیابی، تحلیل، و پیوند یافتههای این دو دسته مطالعات با روش استدلال منطقی، چارچوب یکپارچة نوینی برای دستهبندی انواع طاق در معماری ایران پیشنهاد میشود؛ چارچوبی که هم با تنوع چشمگیر طرح طاقها در معماری تاریخی ایران همخوانی دارد و هم، با توجه همزمان به ملاکهای شکلی و سازهای، از منطق و روشی روشن برخوردار است. نتایج و جمعبندی: در این مقاله با توجه همزمان به دو مؤلفة «موقعیت و ترکیب عناصر سازهای» و «شکل عناصر سازهای» طاقها دستهبندی میشود: بر اساس مؤلفة اول، طاقها به سه دستة «بدون تویزه»، «با تویزههای محیطی»، و «با تویزههای محیطی و متقاطع» تقسیم میشوند. بر مبنای مؤلفة دوم، طاق ترکیبی از پوستههای آجری (با شکلسازهای کلی صفحهای) و تویزهها (با شکلسازهای کلی خطی) است. بر اساس این دو مؤلفه، طاقها از دستههای خردتری نیز تشکیل میشوند: 1) طاق بدونتویزه و با پوستههای تکانحنایی (طاق آهنگ) یا دوانحنایی (چهاردوری و کلنبو)؛ 2) طاق با تویزههای محیطی و پوستههای تکانحنایی (آهنگ)، دوانحنایی (چهاردوری، کلنبو و کژاوه)، تلاقی دو تکانحنایی (ترکین و چهاربخش) یا ترکیبی از تکانحنایی و دوانحنایی (خوانچهپوش)؛ 3) طاقهای با تویزههای محیطی و متقاطع که در آنها پوستهها جزئی از صفحات تک یا دوانحنایی هستند. این طاقها با هندسة ترتیبی از خط و صفحه (کاربندی) یا هندسة ترتیبی از خط و غیرترتیبی از صفحه (طاق با باریکة طاق) یا هندسة غیرترتیبی خط و صفحه (پتکانه) شکل گرفتهاند. با همپوشانی مؤلفههای سازهای و شکلی، مؤلفهای کلیتر و اصلیتر و تعیینکنندهتری موسوم به «شکل سازهای کلی» مبنای تقسیمبندی طاقها به دو دسته میشوند: الف) طاقهای «صفحهای» (شامل تکانحنایی، دوانحنایی، تلاقی دو تکانحنایی، ترکیب تکانحنایی و دوانحنایی)؛ ب) طاقهای «خط و صفحهای» (که بسته به ترتیبی یا غیرترتیبی بودن نظم خطوط یا صفحات خود شامل سه دسته است). در طاقهای «صفحهای»، پوستة طاق نقشی محوری و عمده دارد و عامل اصلی ایستایی و شکل طاق است. درحالیکه در طاقهای «خط و صفحهای»، از نقش پوستهها کاسته میشود و تویزه نقش اصلی در شکل دادن به طاق و ایستایی آن دارد تا حدی که این دسته طاق، بدون استفاده از تویزههای متقاطع قابلاجرا نیست. بدینترتیب در این مقاله با توجه همزمان و روشمند به مؤلفههای شکلی و سازهای طاقها در معماری ایران، آنها در یک چارچوب یکپارچه بازشناسی و معرفی میشوند. بهرهگیری از این چارچوب ضمن معرفی جامعتر طاقها میتواند ما را با مسائل پیش روی طراحان و سازندگان پوششهای منحنی مواجه کند و از این طریق پنجرهای برای اندیشیدن به طراحی آسمانههای نو بگشاید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| طاق؛ دستهبندی؛ شکل سازهای؛ سازههای آجری؛ معماری تاریخی ایران | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Vaultings in Iranian Historical Architecture:A New Framework for Classification | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hadi Safaeipour | ||
| Assistant professor at the Center for Architectural Documentation, Studies, and Restoration, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Background and objectives: Vaulted coverings in historical Iranian architecture hold a central role in terms of form, spatial quality, and meaning, exhibiting a remarkable diversity compared to vaulted architecture in other architectural traditions. Throughout different periods of Iranian architecture, especially from the Islamic Middle Ages onwards, the shape and structural system of vaults continuously evolved, appearing in various forms and combinations across different buildings. Within this context, accurately identifying and categorising vaulting types is both essential and challenging. Accordingly, this study poses the question: ‘What is the appropriate framework for comprehensive and definitive identification and classification of vaults in historical Iranian architecture?’ Materials and Methods: To address this question, contemporary scholars’ viewpoints are examined through a descriptive-analytical method employing a twofold categorisation strategy. The first category encompasses studies in the field of Iranian historical architecture by scholars such as André Godard, Myron Bement Smith, Donald Wilber, Lisa Golombek, Mohammad Karim Pirnia, Gholam-Hossein Me’marian, and Hossein Zomorshidi. These studies introduce the theoretical geometry of vaults, their spatial relationships, construction methods, and applications, demonstrating the diversity of vault designs. Typically grounded in extensive fieldwork, these works align well with the characteristics of vaults in Iranian architecture; however, they generally do not propose a clear, comprehensive, and exclusive classification framework. The second category includes studies on structural systems by scholars like Robin Engels, Rowland J. Mainstone, and Bjørn N. Sandaker, who analyse and classify structural systems based on morphological features and structural behaviour. The thematic scope of these studies typically lies outside the realm of Iranian historical architecture. While this category offers a systematic and clear method for classifying vault structures by concurrently considering morphological and structural criteria, it lacks the necessary comprehensiveness, precision, and clarity to effectively address the diverse vaulting types in Iranian architecture. Results & Conclusion: This article proposes an integrated, novel framework for classifying vault types in Iranian architecture, synthesising findings from both categories through logical reasoning. This framework coheres with the remarkable variety of vault designs in historical Iranian architecture and, by simultaneously considering morphological and structural criteria, provides a clear methodology and rationale. Vaults are classified based on two concurrent criteria: the presence and configuration of structural elements and the form of these structural elements. According to the first criterion, vaults are divided into three groups: ‘without ribs,’‘with peripheral ribs,’ and ‘with peripheral and intersecting ribs. According to the second criterion, the vault is composed of brick shells (with an overall planar structural form) and ribs (with an overall linear structural form). Consequently, vaults consist of subcategories as follows: 1) Vaults without ribs featuring single-curved shells (barrel vault) or double-curved shells (squinch and domical vaults); 2. Vaults with peripheral ribs and single-curved shells (barrel), double-curved shells (squinch and domical, and Kajaveh), intersection of two single-curved shells (groin and crossed vault), or combinations of single- and double-curved shells (Khunecheh-poush); 3. Vaults with peripheral and intersecting ribs where shells are parts of single- or double-curved surfaces. These vaults are formed either through a sequential geometry of lines and planes (Karbandi vault), a sequential geometry of lines with non-sequential planes (ribbed vault), or a non-sequential geometry of lines and planes (Patkaneh or muqarnas vault). Overlapping structural and morphological components forms the basis for dividing vaults into two categories: a) Planar vaults (including single-curved, double-curved, intersection of two single-curved shells, and combinations of single- and double-curved shells); b) Linear and planar vaults (which, depending on the sequential or non-sequential order of lines and planes, are subdivided into three groups). In planar vaults, the shell plays a central role as the main structural element responsible for stability and shape, whereas in linear and planar vaults, the shell’s role diminishes, and ribs primarily shape and stabilise the vault to the extent that this type of vault cannot be constructed without intersecting ribs. Accordingly, this article presents a systematic and integrated framework for identifying and introducing vaults in Iranian historical architecture by simultaneously considering morphological and structural components. Employing this framework not only offers a more comprehensive classification of vaults but also reveals challenges faced by designers and builders of vaulted structures, thereby opening a new window for designing innovative vaults in the contemporary architecture. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| vault, classification, structural form, brick structures, Iranian historical architecture | ||
| مراجع | ||
|
Bezenval, R. Vault Technology in the Ancient East. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization, 2000. (In Persian) Bozargomehri, Z. Geometry in Architecture. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization, 1992. (In Persian) Dadkhah, N., et al. “Traditional Complex Modularity in Islamic and Persian Architecture: Interpretations in Muqarnas and Patkâné Crafts, Focusing on their Prefabricated Essence”. Offsite: Theory and Practice of Architectural Production, 2012, 130-138. Edwards, C. and D. Edwards. “The Evolution of Shouldered Arch in Medieval Islamic Architecture”. Architectural History, 42 (1999): 68-95. Engel, H. Structure Systems. Trans. A.G. Pahleviyani. Tehran: Karang, 1998. (In Persian) Farshad, M. History of Engineering in Iran. Tehran: Mirmāh, 1997. (In Persian) Galdieri, E. “Contributi Alla Conoscenza Delle Strutture a Nervature Incrociate”. Rivista degli Studi Orientali, 57 (1983): 61-80. ________ . “Persian Domes with Crossed Ribs: An Introduction in Domes from Antiquity to the Present”. in Proceedings of the IASS-MSU International Symposium, Istanbul 1988, pp. 719-732. Godard, A., et al., Athar-e of Iran, Vol. 3, Trans. A. Sarvqad Moqaddam. Mashhad: Islamic Research Foundation, 1988. (In Persian) Godard, A. “Voutes Iraniennes”. In Āthâr-é Īrān (Annales du Service Archéologique de L’Iran), IV (1949): 187-370. Golombek, Lisa and Donald Wilber. The Timurid Architecture of Iran and Turan, Vol. 1, New Jersey, 1988. Gye, D.H. “Arches and Domes in Iranian Islamic Buildings: An Engineer’s Perspective”. Journal of the British Institute of Persian Studies, vol. 26, no. 1 (1988): 129-144. Kashani, Q.J. Treatise on Vault and Azaj. Trans. A. Jazbi. Tehran: Soroush, 1987. (In Persian) Leylian, M.R. “Interaction of Architectural Space and Structure in Load-Bearing Karbandis in Tabriz Bazaar: The Case of Mohammad-qoliTimcheh”. Athar, 53 (2011): 111-126. (In Persian) Mainstone, Rowland J. Developments in Structural Form. Oxford: Taylor & Francis Group, 1998. Memarian, QH. Iranian Architecture: Niyāresh, Ed. H. Safaeipour. Tehran: Goljam, 2018. (In Persian) Mohammadi, Amir Amjad, et al. “The Geometrical Regularization for Covering Irregular Bases with Karbandi”. Nexus Network Journal, 20(2) (2018): 331-352. Mohammadi, A.A., et al. “Geometric Design of a Masonry Lattice Space Dome Titled KARBANDI in Persian Architecture”. International Journal of Space Structures. (2019): 1-18. Moore, F. Understanding Structure. Trans. M. Golabchi. Tehran: University of Tehran Press, 2003. (In Persian) Necipoğlu, G. Geometry and Ornament in Islamic Architecture: The Topkapi Scroll. Trans. M. Qayoumi Bidehendi. Tehran: Rozaneh, 2000. (In Persian) O’Kane, Bernard. Studies in Persian Art and Architecture. Egypt: American University in Cairo, 2007. Omranipour, A. Islamic Art and Architecture: In Memory of Dr. Latif Abolqasemi. Tehran: Urban Renovation and Improvement Organization, 2005. (In Persian) Pirnia, M.K. “Architectural Gifts to the World: The Dome”. Honar va Mardom, no. 136-137 (1973): 2-7. (In Persian) ________ . “The Dome in Iranian Architecture”. Athar, 20 (1992): 5-139. (In Persian) ________ . “Vault and Arch”. Athar, 24 (1994): 46-192. (In Persian) Prochazka, Amjad Bohumil. Determinants of Islamic Architecture (Architecture of the Islamic cultural sphere). Zurich: Muslim architecture Research Program, 1988. Raeiszadeh, M. and H. Mofid. Reviving Forgotten Arts: The Principles of Traditional Architecture in Iran According to Master Hossein Lorzadeh. Tehran: Mowlā, 1995. (In Persian) Raeisi, M., et al. “Reconsidering the Concept of Karbandi Vault Based on Theoretical and Structural Geometry”. Restoration and Architecture of Iran, 5 (2013): 33-54. (In Persian) Rezayat, N. Isfahan Grand Mosque, interview with Hadi Safaeipour, 5/17/2012, personal archive of the interviewer. Rosintal, J. and E. Schroeder. Squinches, Pendentives, and Stalactites: A Survey of Persian art from Prehistoric times to the Present, eds: Pope, A. U. and P. Ackerman. Vol. III. New York: Oxford university press, 1977. Safaeipour, H. Interpretations in Morphologic Development: Focusing on Patkâné. MA Thesis, Tarbiat Modares University, 2009. (In Persian) ________ . Methodology for Understanding and Explaining the Design Resources of Contemporary Master Masons in Iran. PhD Dissertation in Architecture, Tehran: Tarbiat Modares University, 2016. (In Persian) ________ . Studying of Development of Structural Form Through Analyzing Patkaneh Vaulting in Iran’s Architecture. MA Dissertation in Architecture, Tehran: Tarbiat Modares University, 2009. (In Persian) Safaeipour, H., et al., “Understanding the essence of the petkaneh through the analysis of early examples in Iranian architecture”. Iranian Architectural Studies, no. 5 (Spring and Summer 2014) Sandaker, Bjorn Normann. On the Span and Space: Exploring Structures in Architecture. Oxfordshire: Routleledge, 2008. Shaarbaf, A. Girih and Karbandi. Tehran: Sobhan Noor, 2006. (In Persian) Smith, Myron Bement. The Vault in Persian Architecture: A Provisional Classification, with Notes on Construction. PhD dissertation. John Hopkins University, 1947. Tehrani, F. “A New Look at Karbandi and a Special Example in Tabriz Bazaar”. Athar, 53 (2011): 85-96. (In Persian) ________ . Lecture Notes: Introduction to Traditional Structures - Vault. Shahid Beheshti University, n.d.-a. (In Persian) Tehrani, F., et al. “The Technology of Qomi-poosh Vaults in Iranian Traditional Architectur”. Armanshahr Architecture & Urban Development, 4(8) (2012). Wilber, D. Islamic Architecture of Iran in the Ilkhanid Period. Tehran: Scientific and Cultural Publications, 1986. (In Persian) Wilber, D., et al. Timurid Architecture in Iran and Turan. Trans. K. Afsar & M.Y. Kiani. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization, 1995. (In Persian) Zomorshidi, H. Vaults and Arches in Iranian Architecture. Tehran: Keyhan, 1994. (In Persian) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 893 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 598 |
||