کاربرد قاعده «قبح عقاب بلابیان» در حل مسائل معرفت اخلاقی | ||
| مطالعات میان رشته ای اخلاق | ||
| دوره 1، شماره 2، مهر 1404، صفحه 49-70 اصل مقاله (2.48 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jiethics.2025.241670.1028 | ||
| نویسنده | ||
| بهروز محمدی منفرد* | ||
| گروه اخلاق، دانشکده اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر به بررسی امکان بهرهگیری از قاعده عقلی قبح عقاب بلابیان در حوزه معرفت اخلاقی میپردازد. این قاعده که در علم اصول مبنای اصل برائت عقلی به شمار میرود، دلالت بر این دارد که در صورتِ نبودِ بیانِ روشن درباره حکمِ شرعیِ فعلی، هیچگونه الزام یا استحقاق عقاب بر انسان مکلّف متوجه نخواهد بود. از آنجا که این قاعده اساساً عقلی است، میتوان دامنه مفهومی آن را به قلمرو اخلاق نیز گسترش داد و آن را به مثابه معرفت عملی موجه در مواجهه با مسائل معرفت اخلاقی دانست. بر این اساس پژوهش حاضر سه هدف اصلی را دنبال میکند: 1. بهکارگیری قاعده قبح عقاب بلابیان در مواجهه با شکاکیت معرفتی اخلاقی؛ 2. کاربست آن برای حل تردید اخلاقی در مقام عمل و 3. پاسخ به چالش تطبیق معرفت اخلاقی بر موضوعات مشتبه. فرایند پژوهش بدین شکل است که در بخش نخست، ماهیت قاعده قبح عقاب بلابیان و نقطه مقابل آن، یعنی قاعده دفع ضرر محتمل بررسی و سپس کارکرد این قاعده در حوزه معرفت اخلاقی تحلیل میشود. نتیجه پژوهش نشان میدهد که هرچند این قاعده در بافت شریعت اسلامی معنا و کارآمدی بیشتری دارد، میتوان آن را در چارچوب اخلاق توحیدی و حتی سایر نظریههای اخلاقی به منزله ابزاری برای حل مسائل معرفت اخلاق یادشده به کار گرفت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قبح عقاب بلابیان؛ معرفت اخلاقی؛ معرفت عملی موجه؛ شکاکیت معرفتی اخلاقی؛ تردید اخلاقی؛ تجرّی اخلاقی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Applying the "Ugliness of the Eagle of Belabian" Rule in Solving Ethical Problems | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Behrooz Mohammadi Monfared | ||
| Department of Ethics, Faculty of Islamic Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: In Usul (principles of jurisprudence), rational and textual discussions are organized to resolve jurisprudential and religious issues. However, its impact extends beyond Fiqh (jurisprudence) and can play a role in moral epistemology. Extending the principle of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān (the ugliness of punishment without clarification) to resolve issues in moral epistemology means it has the following applications as a Justified Practical Knowledge: l In confronting moral doubts; l As a source against moral epistemic skepticism; l Resolving issues of applying moral knowledge to concrete subjects. Findings: 1) The Nature of the Rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān The rational principle, Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān, states that punishing or blaming a person for performing or omitting an act, without a valid religious clarification (Shar’ī) or a sound rational argument (Dalīl 'Aqlī) for the obligation, is ugly (qubīh). Therefore, if an agent doubts the ruling of a religious act and has not received any valid clarification, reason deems the principle of Barā’ah (innocence/exemption) to prevail, and the obligation is negated. 2) The Rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān and Moral Epistemic Skepticism Moral epistemic skepticism asserts that access to certain moral truths is impossible. However, the rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān acts as a form of Justified Practical Knowledge, rescuing the skeptical agent from inability. 3) The Rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān: The Basis of Moral Exemption in Moral Doubt Moral doubt occurs when an individual knows general moral principles but is ambiguous about a specific action. In such situations, the rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān provides the rational basis for moral exemption (Barā’ah); meaning, after review and finding no valid clarification regarding the badness of an act, reason rules that the agent is exempt from moral blame and responsibility. The principle of moral exemption has two consequences: l A) Necessity of Non-Blame by the Observer (External Judge): l B) Moral Responsibility Following Moral Exemption: 4) The Rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān and the Challenge of Applying Moral Knowledge to Subjects The error of applying moral knowledge (Tajarrī Akhlāqī or moral transgression/ presumption) occurs when an individual intends to violate a moral law (e.g., lying), but their action, in reality, conforms to the actual moral ruling (they tell the truth). Based on the rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān: Since the agent in this state lacks valid clarification regarding the wrongness of their current act (because their knowledge was erroneous), reason rules for their moral exemption. Therefore, moral transgression resulting from a misapplication error entails no moral blame or responsibility (neither based on intention nor result), because accountability without clear clarification is ugly. Discussion: By utilizing discussions from Usul studies, one can achieve a deeper understanding of the role of “Clarification” (Bayān) and the level of moral awareness in the possibility of acting upon the contents of moral propositions. From this perspective, the rule of Qubḥ-e 'Uqāb Bilā Bayān is not merely an Usūlī rule confined to Fiqh, but rather an epistemological foundation for moral judgment in cases of doubt. This rule, as a rational criterion, enables decision-making regarding behaviors or attitudes whose moral wrongness or badness lacks clear clarification. Hence, it can be considered a basis for moral exemption and the organization of moral epistemology in doubtful situations. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| The Ugliness of Punishment without Clarification, Monotheistic Ethics, Moral Epistemology, Moral Acquitta, Moral Transgressio | ||
| مراجع | ||
|
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1416ق). فرائد الأصول. قم: انتشارات اسلامی. چاپ اول.
خمینی، روحالله (1381). تهذیب الأصول. تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سیدمصطفی (1418ق). تحریرات فی الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خوئی، سید ابوالقاسم (1352). أجود التقریرات. تقریرات محمدحسین نائینی. قم: مطبعه العرفان.
صدر، محمدباقر (1421ق). دروس فی علم الأصول. 2جلد. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
طباطبایى، سیدمحمدحسین (١٣٧١). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
غروی نائینی، محمدحسین (1365). فوائد الاصول. تقریر محمدعلی کاظمی خراسانی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
فیروزآبادی، محمدحسین (1395). عنایة الأصول. قم: مؤسسه تحقیقاتی فیروزآبادی.
کریمی، حسین؛ شریفی، مهدی (1393). آئین دادرسی مدنی. تهران: میزان.
محمدی منفرد، بهروز (1397). توجیه باور اخلاقی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
محمدیان، علی؛ باقری، احمد؛ علمی، محمدرضا (1393). واکاوی ادله و مستندات اصل عدم عطف قوانین کیفری به ما سبق در نظام اسلام. پژوهشنامه حقوق کیفری، 5(1)، 109-128.
مصباح یزدی، محمدتقی (1373). دروس فلسفه اخلاق. تهران: اطلاعات.
نراقی کاشانی، احمد (1417ق). عوائد الایام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
وحید بهبهانی، محمدباقر (1374). الفوائد الحائریه. قم: مجمعالفکر الاسلامی.
Sinnott-Armstrong, W. (2024). "Moral Skepticism", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 708 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 29 |
||