الگوواره بهسازی پژوهشهای اخلاق کاربردی: بررسی موردیِ پژوهشهای ایرانیِ اخلاق فنّاوری اطلاعات | ||
| مطالعات میان رشته ای اخلاق | ||
| دوره 1، شماره 2، مهر 1404، صفحه 129-152 اصل مقاله (2.28 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jiethics.2026.240827.1017 | ||
| نویسنده | ||
| حسینعلی رحمتی* | ||
| گروه اخلاق کاربردی، پژوهشکده اخلاق و روانشناسی اسلامی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پژوهش درباره مسائل و موضوعات اخلاق کاربردی در کشورمان هرچند امری ضروری و متداول است، ولی همواره میبایست از نظر محتوا، روش و فرایند مورد آسیبشناسی قرار گیرد و برای اصلاح کاستیها و بهبود فرایندها چارهاندیشی شود. با توجه به آنکه انجام چنین کاری درباره همه حوزههای اخلاق کاربردی مقدور نیست، مقاله حاضر به بررسی موردی اخلاق فنّاوری اطلاعات (اَخفا) میپردازد. آسیبشناسی پژوهشی در این زمینه مستلزم شناخت خود کاستیها، عوامل و زمینههای ایجاد آنها و ارائه راهکار برای حل یا کاهش آنهاست. نویسنده در مقالهای دیگر، دو مورد اول را بررسی کرده، و در مقاله پیشرو به مورد سوم میپردازد؛ در این راستا الگووارهای ارائه میشود که ناظر به سه مرحلۀ پیشاتحقیق، تحقیق و پساتحقیق در زمینه اخلاق فنّاوری اطلاعات است و میتواند به عنوان الگویی برای پژوهش در این حوزه و دیگر شاخههای اخلاق کاربردی به کار رود. برخی از راهکارهای ارائهشده از این قرار است: تأسیس مراکز پژوهشی و راهاندازی رشتههای خاص اخلاق فنّاوری اطلاعات، تربیت محققان متخصص در این زمینه، تدوین منابع پژوهشیِ مرجع، انجام پژوهش تولیدی براساس آموزههای اخلاقی اسلام، اهتمام به پژوهشهای بینرشتهای، توجه به آیندهپژوهی اخفا، افزایش تعاملات جهانی، ترجمه پژوهشهای ایرانی به زبانهای دیگر، ایجاد بانک اطلاعات اخفاپژوهی و شبکه ارتباطی اخفاپژوهان داخلی و خارجی، انتشار مجلات تخصصی و تولید خروجیهای متعدد و متنوع از آثار پژوهشی. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اخلاق فنّاوری اطلاعات؛ اخلاق کاربردی؛ اخلاق اسلامی؛ اخلاقپژوهی در ایران؛ آسیبشناسی پژوهشی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Paradigm for Enhancing Applied Ethics Research: A Case Study of Iranian Information Technology Ethics Research | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hossein Ali Rahmati | ||
| Department of Applied Ethics, Research Center for Ethics and Islamic Psychology, Quran and Hadith Research Institute, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: Given the growing societal demand for ethical research on applied issues, and considering that conducting such research—particularly when carried out by academic institutions—entails significant material and human resources, it is essential to critically evaluate and analyze existing applied ethics research in Iran. Such evaluation should address both the content and the research process, aiming to identify shortcomings and propose solutions for optimizing their impact. The ultimate goal is to enhance the effectiveness of these studies in raising ethical awareness, strengthening ethical motivation, and resolving or mitigating ethical dilemmas among their audiences. Since a comprehensive assessment across all domains of applied ethics is not feasible, the present article adopts a case study approach, focusing on Information Technology Ethics (ITE), with particular emphasis on cyberspace and artificial intelligence. A critical analysis of research in this field requires identifying deficiencies, understanding their underlying causes, and proposing remedial or mitigating strategies. The author has previously examined the first two aspects in a separate article; the current work presents a paradigm for enhancing the quality of IT ethics research, structured around three phases: pre-research, research, and post-research. Findings: The findings of the present study indicate that addressing or mitigating the shortcomings and challenges associated with ethical research in our country necessitates the consideration of a set of strategic measures. These include: Establishing specialized centers for research in information technology ethics, Fostering systematic collaboration among existing research institutions in this field, Founding an academic discipline dedicated to information technology ethics, Training specialized researchers in this domain, Creating a comprehensive database and a communication network for IT ethics scholars, Enhancing international academic exchanges, Compiling authoritative reference resources for research, Conducting generative research based on the ethical teachings of Islam, Prioritizing interdisciplinary research initiatives, Incorporating foresight studies on the future of information technology ethics, Translating Iranian research into other languages, Launching specialized academic journals, Producing diverse and multiple outputs from research findings. Discussion: Characteristics of an Ideal Applied Ethics Study: The hallmarks of a robust applied ethics study encompass the following: possessing scientific depth and content rigor; utilizing ethical theories, and preferably, the ethical teachings of Islam; adhering to the discourse of ethical science; exhibiting analytical, critical, and comparative qualities; prioritizing the needs, issues, and ethical challenges of contemporary Iranian society (while maintaining a perspective on global issues, particularly concerning emerging subjects like information technology and artificial intelligence); maintaining an applied focus aimed at resolving or mitigating harms and deficiencies; laying the groundwork for further studies and research; critically analyzing the existing literature on the subject; and demonstrating innovation by avoiding repetitive topic selection. Necessary Steps for Improvement: To achieve an optimal state in line with these characteristics, three essential tasks must be undertaken: Identifying the shortcomings inherent in existing applied ethics research, Determining the factors and contexts that give rise to these shortcomings, Finally, proposing solutions to resolve or mitigate them. Case Study Selection and Focus: Given the impracticality of performing such a comprehensive analysis across all domains of applied ethics research, the author of this article has selected "Iranian Information Technology Ethics (ITE) research" as a case study. Furthermore, within the broad spectrum of technologies, the present written work focuses specifically on cyberspace and artificial intelligence. The rationale for selecting this domain is threefold: First, its emergent nature can serve as a model for researching other new ethical topics required by society. Second, it aligns with the author's specialized field of study and research over the past two decades. Third, there is a lack of similar work in this specific area. Scope and Objective of the Present Article: Among the three aforementioned necessary tasks, the author has previously examined the first two—namely, the deficiencies in Iranian IT ethics research and their contributing factors—in a separate article. The present article addresses the third task: presenting a paradigm of solutions and recommendations for remedying or reducing those deficiencies and enhancing the productivity of applied ethics research, with specific attention to IT ethics studies in Iran. Research Method: The research methodology is characterized as a content-based, library-analytical, and applied investigation | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Information Technology Ethics, Applied Ethics, Islamic Ethics, Ethics Research in Iran, Research Pathology | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیمی، یاسر (1392). منشورهای اخلاقی در عرصه فنّاوری اطلاعات و ارتباطات. چاپ اول. قم: دانشگاه قم با همکاری شورای عالی اطلاعرسانی کشور.
اسلامی، محمدتقی (1393). شناسنامه علمی اخلاق کاربردی. پژوهشنامه اخلاق، 7(25)، 7-22.
اسلامی، محمدتقی (1394). روششناسی پژوهش در اخلاق کاربردی (با تأکید بر موردپژوهیهای اخلاق زیستی)؛ نقد و بررسی و ارائه الگوی اسلامی. رساله دکتری اخلاق اسلامی. قم: دانشگاه معارف اسلامی.
بردخونی، حمید (1399). اصول، کارکردها و آسیبهای کامنتگذاری در فضای مجازی به مثابه یک روش نوین ارتباطی. پایاننامه کارشناسی ارشد ارتباطات. قم: دانشگاه قرآن و حدیث.
بوسلیکی، حسن (1402). فرزندپروری در جهان رسانهایشده. مطالعات جنسیت و خانواده، 11(1)، 109-139.
پسندیده، عباس (1387). معاصرسازی اسوههای دینی. مطالعات راهبردی زنان، (۴۲)، ۱۰۳-۱۳۱.
ثقهالاسلامی، علیرضا (1392). واژهنامه تخصصی اخلاق اطلاعات و رایانش. چاپ اول. قم: دانشگاه قم با همکاری شورای عالی اطلاعرسانی کشور.
جوادی، محسن (زیرنظر) (1386). پژوهشنامه اخلاق و فنّاوری اطلاعات. چاپ اول. تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
چاوشی، روحالله (گردآورنده) (1393). اخلاق رایانه (فنّاوری اطلاعات) از آغاز تا امروز. چاپ اول. قم: دانشگاه قم با همکاری شورای عالی اطلاعرسانی کشور.
حمیدی، حجتالله (1395). دیدگاه بانوان در زمینه اخلاق و حفظ حریم شخصی در شبکههای اجتماعی. اخلاق در علوم و فنّاوری، 11(1)، 39-50. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517634.1395.11.1.5.3
رحمتی، حسینعلی (1387). مأخذشناسی اخلاق. چاپ اول. قم: معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی و انتشارات صهبای یقین.
رحمتی، حسینعلی (1391). مأخذشناسی اخلاق فنّاوری اطلاعات و ارتباطات. چاپ اول. قم: دانشگاه قم با همکاری شورای عالی اطلاعرسانی کشور.
رحمتی، حسینعلی (1401). تزاحم اخلاقی در شبکههای اجتماعی؛ از چالش تا تصمیم. چاپ اول. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
رحمتی، حسینعلی (1403). آسیبشناسیِ پژوهشهای ایرانی در حوزۀ اخلاق فنّاوری اطلاعات. مجله اخلاقپژوهی، 7(1): 53-74. https://doi.org/10.22034/ethics.2024.51424.1687
شریفیدوست، حمزه؛ واحد جوان، وحید (1400). درسنامه فضای مجازی و آسیبهای اخلاقی. چاپ اول. قم: دفتر نشر معارف.
شهریاری، حمید (1398). اخلاق فنّاوری اطلاعات. چاپ سوم. قم: انتشارات دانشگاه قم.
علیزاده، مهدی (1400). حضور کمفروغ اخلاق کاربردی در جامعه ایرانی. سایت خانه اخلاقپژوهان جوان. بازیابی شده در خردادماه 1404، از: https://B2n.ir/qd5255
خامنهای، محمد (1397). فلسفه در مواجهه با فضای مجازی: مجموعه مقالات منتخب بیست و یکمین همایش حکیم ملاصدرا 31 اردیبهشت ماه 1396. چاپ اول. تهران: مؤسسه بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
مجموعه مقالات نخستین کنگره ملی فضای مجازی و آسیبهای اجتماعی نوپدید (1391). سایت سیویلیکا. بازیابی شده در بهمنماه 1402، از: https://civilica.com/l/7711
مجموعه نویسندگان (1391). مسائل اخلاق فنّاوری اطلاعات در روایات اسلامی. چاپ اول. قم: دانشگاه قم با همکاری شورای عالی اطلاعرسانی کشور.
مجموعه مقالات همایش محتوای ملی در فضای مجازی. سایت سیویلیکا. بازیابی شده در بهمنماه 1402، از:
مردانی (گلستانی)، مهدی (1398). عصریسازی افعال پیامبر: روش و نمونه. سیرهپژوهی اهلبیت، 5(9)، 11-28.
فیلم «حریم شخصی»، ساخته احمد معظمی، 1395.
فیلم «شنای پروانه»، ساخته محمد کارت، 1399.
فیلم «مغزهای کوچک زنگزده»، ساخته هومن سیدی، 1396.
فیلم «مورچهخوار»، ساخته شاهد احمدلو، 1398.
Nemati, Hamid (ed) (2008). Information Security and Ethics: Concepts, Methodologies, Tools and Applications, USA: Information Science reference. Quigley, Marian (ed) (2007). Encyclopedia of Information Ethics and Security, USA: Information Science Reference. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 69 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 19 |
||