بررسی سطح انطباق قوانین حقوقی مرتبط با محیطزیست و منابع طبیعی، با مبانی اخلاق زیستی و آموزههای دینی | ||
| مطالعات میان رشته ای اخلاق | ||
| دوره 1، شماره 2، مهر 1404، صفحه 237-258 اصل مقاله (2.56 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jiethics.2026.242600.1040 | ||
| نویسندگان | ||
| زینب آقاشریعتمداری* 1؛ فاطمه ثقةالاسلامی2 | ||
| 1گروه علوم و زیست فناوری گیاهی، دانشکده علوم و فناوری زیستی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 2دانشآموختۀ سطح دو جامعة الزهرا(س)، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مفاهیمی مانند محیطزیست و منابع طبیعی محور اصلی توسعۀ پایدار در جوامع امروزی بهشمار میروند و همواره بهعنوان بخشی از سرمایۀ ملی کشورها مورد توجه بخش قانونگذار بودهاند. این مقاله به بررسی سطح انطباق قوانین حقوقی مرتبط با محیطزیست و منابع طبیعی، با مبانی اخلاق زیستی و آموزههای دینی میپردازد. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی چگونگی تأثیر اصول اخلاق زیستی بر توسعۀ قوانین محیطزیستی و همچنین نقش آموزههای دینی در شکلدهی رویکردهای قانونی در حفاظت از منابع طبیعی است. در این مقاله به مفاهیمی مانند مسئولیت انسانی، عدالت بیننسلی و یکپارچگی اکوسیستم اشاره خواهد شد. یافتههای این مطالعه نشاندهندۀ غلبۀ رویکرد انسانمحور در قوانین موجود زیستمحیطی و عدم درنظرگیری ارزش ذاتی طبیعت در آنهاست؛ همچنین انطباق این قوانین با مبانی اخلاق زیستی و آموزههای دینی نشانگر عدم پرداخت مناسب به برخی اصول بنیادین در قوانین حقوقی است که مهمترین آنها عبارتند از: اصل ارزش ذاتی طبیعت و لزوم امانتداری، اصل تکلیفگرایی انسان و نیز اصل یکپارچگی زیستبوم. نتایج تحقیق بیانگر ضرورت توجه ویژه به رویکرد زیستمحور بهموازات رویکرد انسانمحور در وضع قوانین یادشده است؛ بهطوریکه با چنین رویکردی بخشی از قانونگذاری و سیاستگذاریهای محیطزیستی میبایست با اصالتبخشی ذاتی به محیطزیست انجام پذیرد؛ بهعبارت دقیقتر در یک جامعۀ توحیدی با نظام فکری اسلامی، حفاظت از محیطزیست نه یک انتخاب راهبردی که تجلّی مستقیم جهانبینی توحیدی و جلوهای از حضور مسئولانۀ انسان در مقام خلیفهالله است. این دیدگاه پشتوانهای استوار برای مقابله با چالشهای نوین زیستمحیطی از بحران تغییرات اقلیمی تا تخریب روزافزون تنوع زیستی بهشمار میرود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اصول اخلاقی؛ توسعه پایدار؛ قوانین حقوقی محیطزیست؛ حفاظت از محیط زیست؛ آموزههای اسلام | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Examining the Level of Alignment of Environmental and Natural Resource Legal Regulations with Bioethical Principles and Religious Teachings | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Zeinab Aghashariatmadari1؛ Fatemeh Seghatoleslami2 | ||
| 1Department of Plant Sciences and Biotechnology, Faculty of Life Sciences and Biotechnology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran (Corresponding author). | ||
| 2al-Zahra University, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: The environment and natural resources are essential assets and foundational pillars of sustainable development, holding a significant position in contemporary legal systems. However, the intensification of crises such as climate change, species extinction, and widespread pollution indicates that existing laws have largely failed to curb this degradation. The root of this inefficacy can be traced to the dominance of an anthropocentric mindset within legislative frameworks, a mindset that defines nature merely as an instrument for fulfilling human needs and fails to recognize its intrinsic value. In this context, two intellectual systems, bioethics and religious teachings, can offer deeper, value-based theoretical foundations for critiquing and reforming existing laws and developing more comprehensive legislation. The main objective of this article is to examine the level of alignment and the feasibility of integrating these three domains (law, bioethics, and religious teachings) to establish a unified analytical framework. Findings: The examination of these three domains reveals distinct and often contrasting findings: 1- The Prevailing Legal System (International and National): Analysis of documents such as the Stockholm Declaration (1972) and domestic laws indicates that the dominant discourse is anthropocentric. In this discourse, the environment is either viewed as the "common heritage of humanity" or as the basis for realizing the "human right to a healthy environment." A consequence of this perspective is that criminalizing environmental destruction is contingent upon proving harm to human health or interests. This approach disregards the independent legal personality and intrinsic value of nature. 2- Bioethical Principles: In branches of bioethics such as ecocentric ethics, intrinsic value is ascribed to all components of nature. Concepts like intergenerational justice and ecosystem integrity are central to this field. Intergenerational justice emphasizes that the present generation bears an ethical responsibility to ensure that future generations can benefit from natural resources and a healthy environment. Ecosystem integrity necessitates a holistic perspective in which interconnected natural components are protected as a unified "whole," rather than focusing solely on individual species or specific resources. 3- Religious Teachings of Islam: The Islamic perspective on nature is rooted in a monotheistic worldview. In this view, nature constitutes a collection of divine signs, manifesting God's power, wisdom, and mercy. Consequently, it possesses dignity and intrinsic value. Humanity is the trustee of these divine blessings on Earth. This status imposes a profound ethical and religious responsibility upon humans: the duty to protect, nurture, and utilize resources sustainably. Concepts such as "reviving the earth," "prohibition of corruption and waste," and "accountability for divine blessings and future generations" within Islamic texts provide a robust foundation for a relationship with nature based on respect and responsibility. Environmental protection within this intellectual framework is a religious duty and an expression of devotion. Discussion: The comparison and contrast of these three discourses reveal a profound theoretical gap. Existing laws, with their focus on short-term, tangible human interests, at best attempt to manage damages rather than prevent their occurrence. These laws lack the deep ethical foundation necessary to enforce a trans-species commitment and respect for the integrity of the ecosystem. Conversely, both bioethical and Islamic systems, by grounding themselves in the intrinsic value of nature and defining human responsibility towards the entirety of creation, enable the formulation of preventive, holistic, and justice-oriented laws. To bridge this gap and connect theory with practice, this article proposes an integrated framework derived from the systematic synthesis of key components from the three domains. These principles can serve as criteria for evaluating existing laws and as a roadmap for future legislation: The principle of intrinsic value and trusteeship (recognizing nature's inherent dignity); The principle of human responsibility and duty-Orientation (emphasizing active human stewardship in protection, restoration, and balance); The principle of intergenerational and intra-ecosystemic justice (guaranteeing the rights of future generations and all ecosystem components); The principle of holistic integrity and health (adopting a systemic, unified perspective on health); The principle of the right to a healthy environment (as a fundamental legal standard). It should be noted that transitioning from the current purely anthropocentric legal system to one that incorporates these five principles requires a paradigm shift in the philosophical foundations of legislation, prioritizing long-term ecological interests over short-term economic gains, and culturally promoting a worldview of respect toward nature. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Ethical principles, Sustainable development, Environmental legal regulations, Environmental conservation, Teaching of Islam | ||
| مراجع | ||
|
اصغری لفمجانی، صادق. (1378). مبانی حفاظت محیط زیست در اسلام. تهران: سازمان محیط زیست، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
اکبری، سلیمان؛ ضرابی، میترا؛ حسنی، علیرضا. (1404). تعیین قاعده اخلاق ارزش ذاتی محیطزیست در مرافعات اشخاص نسبت به ملی نمودن اراضی. پژوهشهای اخلاقی، (3)، 79-92.
ابن شُعبه حَرّانی، حسنابن علی. (1382) تحف العقول. قم: انتشارات آلعلی.
انصاری، باقر. (1383). مطالعه تطبیقی حقوق حاکم بر محیطزیست آبی در حقوق موضوعه ایران. مجموعه مقالات نخستین همایش حقوق محیطزیست ایران. https://elmnet.ir/doc/21005170-11311
باصری باغسیاه، حمیده؛ ضرغامی، مهدی؛ حسینی، سیدموسی. (1404). چارچوب حکمرانی اخلاقمحور آب: چالشها و پیشنهادهایی برای اصلاح ساختار آب کشور ایران. تحقیقات منابع آب ایران،
جوادی آملی، عبدالله. (1391). مفاتیح الحَیاة. قم: مرکز بینالمللی نشر اسراء.
دبیری، فرهاد؛ پورهاشمی، سیدعباس؛ روستا، فخرالضحی. (1388). بررسی اصول و مفاهیم حقوق بینالملل محیط زیست با نگاهی به توسعه پایدار. علوم و تکنولوژی محیط زیست، 11(3)، 213-225.
رادجهانبانی، نفیسه؛ پرتوی، پروین. (1402). نگرشی بر دیدگاههای اخلاق محیط زیستی در تئوریهای اخلاقی و تبیین اصول آن در معماری و شهرسازی ایران. اخلاق در علوم و فنّاوری، 18(1)، 6-15.
راهداری، ندا؛ محمدینائینی، مژگان؛ رحیمدشتی، زینب؛ شجاعی، مسلم. (1403). اخلاق زیستمحیطی از دیدگاه اندیشۀ اسلامی با نگاهی به آیات قرآن کریم. اخلاق زیستی. 14(39)، 1-14.
رضایی، علی؛ جلالیان، عسکر. (1396). نفوذ بیانیه استکهلم 1972 در روند آموزش و نهادینه شدن اصول و مفاهیم حاکم بر محیطزیست در حوزۀ حقوق بینالملل. فصلنامه علمی آموزش محیطزیست و توسعۀ پایدار، 6(2)، 100-83. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_4565.html
رمضانی قوامآبادی، محمدحسین. (1392). حفاظت از محیطزیست در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی. 63: 93-140.
زراعت، عباس. (1382). شرح قانون مجازات اسلامی: بخش تعزیرات 3. تهران: انتشارات ققنوس.
سلیمزاده، سهراب؛ شاملو، سوده. (1401). خسارتهای ناشی از آلودگیهای نفتی بر محیط زیست از منظر حقوق و اخلاق زیست محیطی. اخلاق در علوم و فناوری، 17(2)، 37-44.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر. (1429). الجامع الصغیر. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
شجاعی، سیدحامد؛ اسمعیلی، علیاکبر؛ میری، حسین. (1400). رویکرد کنوانسیون ریو در حفاظت از حیات زیست محیطی. ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، 4(4)، 870-880.
عطاییکشکولی، شارخ؛ میلانی، علیرضا؛ قدوسی، کامران. (1403). اخلاق زیستمحیطی و قوانین زیستمحیطی: مقایسۀ قوانین مرتبط با اشخاص حقوقی در ایران و آمریکا. اخلاق در علوم و فناوری، ۱۹(۴)، ۸۳-۹۳.
علایی، نازیلا؛ مصطفیزاده، رئوف؛ اسمعلیعوری، اباذر؛ شرری، معراج؛ حزباوی، زینب. (1397). معرفی مفهوم یکپارچگی بومشناختی آبخیز. ترویج و توسعه آبخیزداری، 6(23)، 30-39.
محرابیان، احمدرضا. (1392). مبانی حفاظت از گیاهان (چالشها و روشها). تهران: انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی.
نجات، سیدامین؛ دبیری، فرهاد. (1394). بررسی چالشهای کیفری ناشی از اجرای ماده 688(914) قانون مجازات اسلامی. مطالعات حقوقی، 7(2)، 173-197. https://jls.shirazu.ac.ir/article_3216.html
نظری توکلی، سعید. (1391). اخلاق زیستی و تبیین بایستگیهای حفاظت و بهرهوری از منابع آب در راستای آموزههای فقه محیط زیست. مجله اخلاق زیستی، 2(3)، 77-100.
https://journals.sbmu.ac.ir/be/article/view/13996/10721
Alves, F., Costa, PM., Novelli, L. & Vidal, D .(2023). The rights of nature and the human right to nature: an overview of the European legal system and challenges for the ecological transition. Front. Environ. Sci. https://doi.org/10.3389/fenvs.2023.1175143 Capps, B. (2022). One health ethics. Bioethics, 36(4), 348–355. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 44 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 17 |
||