پیشوایان اخلاقی در کلام امامیه؛ بازخوانی مبانی اسوهشناسی اخلاقی در اندیشه کلامی شیخ طوسی | ||
| مطالعات میان رشته ای اخلاق | ||
| دوره 1، شماره 2، مهر 1404، صفحه 153-174 اصل مقاله (2.42 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jiethics.2026.242900.1044 | ||
| نویسندگان | ||
| حسین زارع1؛ وحید پاشایی2؛ حمیدرضا قربانی مبین* 3 | ||
| 1گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران. | ||
| 2گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. | ||
| 3گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی قم، قم، ایران (نویسنده مسئول). | ||
| چکیده | ||
| اخلاق در تفکر شیعی با مبانی کلامی پیوندی عمیق دارد و راهنماشناسی اخلاقی به عنوان یکی از ارکان آن، نقش رهبران الهی (انبیا و امامان) را در هدایت بشر به سوی سعادت برجسته میسازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی راهنماشناسی اخلاق در اندیشه کلامی شیخ طوسی، متکلم برجسته امامیه به بررسی آثار وی میپردازد. با بهرهگیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد عقلی ـ نقلی بر پایه اسناد کتابخانهای و نرمافزارهای علمی، گزارههای کلامی شیخ در محورهای نبوت، امامت، ویژگیهای راهنمایان الهی (عصمت، اعلمیت، افضلیت، علم و اشجع بودن) و نقش آنها در تربیت اخلاقی تحلیل شد. یافتهها نشان میدهد که شیخ طوسی با تأکید بر حسن و وجوب بعثت انبیا و امامت معصومان بر پایه قاعده لطف الهی، نظام اخلاقی هماهنگی را تبیین میکند که در آن، رسولان و امامان به عنوان اسوههای اخلاقی، معرفت اخلاقی را فراهم میآورند و انگیزش اخلاقی را از راه هدایت (لطف در واداشتن به توحید و ثواب) و دوری از ضلالت تقویت میکنند. این نظام، رویکرد فضیلتگرا و واقعگرا را در اخلاق هنجاری ترویج میدهد، ذهنیتگرایی را نفی میکند و سعادت اخلاقی را در قرب الهی میبیند. نتایج پژوهش بر جامعیت نظریه شیخ در پیوند کلام و اخلاق تأکید دارد و میتواند مبنایی برای مطالعات میانرشتهای فراهم آورد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شیخ طوسی؛ راهنماشناسی اخلاقی؛ نبوت و امامت؛ عصمت؛ قاعده لطف؛ نظام اخلاقی شیعی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Moral Guides in Imami Kalam: A Re-reading of the Foundations of Ethical Exemplarism in the Theological Thought of Shaykh Tusi | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hossein Zare1؛ vahid Pashaei2؛ Hamid Reza Ghorbani Mobin3 | ||
| 1Department of Islamic Studies, School of Medicine, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran. | ||
| 2Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu Ali Sina University, Hamedan, Iran. | ||
| 3Department of Islamic Studies Qom university of Technology, Qom, Iran (Corresponding author). | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: This research analyzes the foundations of ethical guidance methodology (rahnamā‑shenāsi) in the theology of Shaykh Tusi. It explores the intrinsic link between ethics and theology in Shi‘a thought, focusing on the role of divine leaders in guiding humanity toward felicity. Using a descriptive‑analytical and rational‑textual method, the study examines Tusi’s views on prophecy, imamate, and the characteristics of divine guides as ethical models. The core thesis posits that Tusi establishes a coherent ethical guidance system based on the necessity of the Infallibles, emphasizing Ismah, A‘lamiyyah (greatest knowledge), and Afḍaliyyah (superiority) as pillars of moral exemplarity. Findings: 1- Virtue Ethics and Exemplarism: The framework aligns with Virtue Ethics, prioritizing character cultivation (stating “Be like this”) over mere adherence to rules. Like Aristotle’s emphasis on virtuous individuals for discerning the mean, the Shi‘a tradition introduces the Prophet (PBUH) and Imams (AS) as supreme ethical exemplars. 2- Theological Basis: Prophecy and Imamate: Tusi mandates the appointment of prophets and Imams based on the Divine Principle of Lutf (grace). A) Prophecy: A Prophet (Nabi) receives direct divine knowledge. Their mission is inherently ethical: reason identifies general moral principles, while Sharī‘ah provides specific rulings. Prophetic teachings harmonize with human fiṭrah (natural disposition). B) Imamate: Tusi considers Imamate rationally necessary, grounding it in Lutf. The Imam is the perfect embodiment of divine commands, ensuring social good and preservation of the Shari’ah until Judgment Day. This role requires the Imam’s Ismah (infallibility) to guarantee correct interpretation and implementation of divine law. 3- Attributes of Divine Guides: Key Imamate attributes include knowledge of governance and immunity from error. The most crucial traits, following Ismah, are: A‘lamiyyah: Comprehensive knowledge of law and public interest. Afḍaliyyah: Moral and spiritual superiority over the community. Courage: Essential for leadership and jihad. 4- Moral Education and Motivation: Tusi’s ethics is virtue‑based, defining felicity as Qurb Ilāhī (proximity to God). Motivation centers on attaining divine satisfaction. Prophets and Imams, by embodying ethical perfection, provide the strongest incentive. Their example challenges worldly motives, asserting that true dignity belongs exclusively to God (Qur’an 2:165), making Īthār (altruism) the ultimate ethical act. Guidance (Hidāyah) is defined as Divine Lutf directing humanity toward obedience and reward, establishing the structure of ethical obligations. Discussion: Shaykh Tusi integrates theology (Kalām) and ethics, presenting prophets and Imams as moral exemplars whose guidance reinforces a virtue‑based ethical system dependent on humanity’s transcendent needs. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Ethical Guidance Methodology, Divine Lutf, Prophecy and Imamate, Virtue Ethics and Exemplarism, Ismah | ||
| مراجع | ||
|
ابننوبخت، ابراهیم (۱۳۹۶). الیاقوت فی علم الکلام. احیاگر علیاکبر ضیایی. قم: انتشارات امین. (اثر اصلی مربوط به سده 4ق. است).
ابنمنظور، جمالالدین محمد بن مکرم (بیتا). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد (۱۴۱۷ق). المواقف فی علم الکلام. قم: دارالجیل.
ارسطو (۱۳۶۲). اخلاق نیکوماخوسی. ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. (اثر اصلی مربوط به ۳۵۰ ق.م. است).
باربور، ایان (1362). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شهریاری، شیما؛ نواب، محمدحسین (۱۳۹۴). نظریه اخلاقی زاگزبسکی: نظریه فضیلتمدار الگوگرا. نشریه فلسفه، ۴۳(۱)، ۱-۲۰. https://doi.org/10.22059/jop.2015.56690
حلی، جمالالدین الحسن بن یوسف (۱۹۸۲م). الالفین فی امامة امیرالمؤمنین علی(ع). چاپ سوم. بیروت: الاعلمی.
صادقی، هادی. (۱۳۹۷). فلسفه اخلاق در دایره عقل و دین (فرانظریه یکپارچگی اخلاق). قم: مؤسسه فرهنگی طه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۸۲). تلخیص الشافی. چاپ اول. قم: محبین.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۲). تمهید الاصول. مصحح عبدالحسن مشکات الدینی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۷۵ق). الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد. تهران: انتشارات کتابخانه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). الرسائل العشر. چاپ دوم. قم: جامعه مدرسین.
طوسی، محمد بن حسن (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. قم: دار احیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۶ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. قم: دار الاضواء.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ق). الغیبة للحجة. چاپ اول. تهران: دارالمعارف الاسلامیه.
مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۴ق). تصحیح الاعتقادات الامامیه. قم: دبیرخانه کنگره شیخ مفید.
مظفر، محمد حسین (۱۹۷۸م). دلایل الصدق. چاپ چهارم.تهران: المعلم.
مظفر، محمد حسین (۱۹۵۰م). عقاید الامامیه. چاپ پنجم. تهران: الزهرا.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱۵ق). القاموس المحیط. تهران: دارالکتب العلمیة.
فرانکنا، ویلیام کی (۱۳۸۹). فلسفه اخلاق. ترجمه هادی صادقی. چاپ سوم. قم: کتاب طه. (اثر اصلی مربوط به ۱۹۷۳م. است). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 92 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 41 |
||