تحلیل تغییرات پلانفرم کانال و تغییرات کرانه رودخانه در بازه زمانی 2024-2009 (رودخانه جلایر، استان مرکزی) | ||
| فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی | ||
| مقاله 3، دوره 8، شماره 18، پاییز 1405، صفحه 1-15 اصل مقاله (1.87 M) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/sdge.2026.243575.1298 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدمهدی حسین زاده؛ سمانه دریکوند* | ||
| گروه جغرافیا طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران, ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: رودخانه جلایر طی چند دهه گذشته تحت تاثیر سطوح مختلفی از تغییرات مورفولوژیک با پیامدهای گوناگون قرار گرفته است. از این رو این تحقیق با هدف بررسی و تحلیل روندهای تکاملی ، تجزیه و تحلیل تغییرات ایجاد شده و در نهایت شناسایی ارتباط بین این روند ها و عوامل کنترل کننده آنها طی سه بازه زمانی از سال 2024-2009 در راستای مدیریت رودخانه در دو بازه، بازه اول به طول3 کیلومتر (2بخش) و بازه دوم به طول4 کیلومتر ( 3بخش) مورد مطالعه قرار گرفت. مواد و روشها: حوضه آبخیز جلایر یکی از حوضه ها در بخش ایران مرکزی در شهرستان تفرش، از زیر حوضه های رود خانه قره چای است که به دریاچه نمک می ریزد. بلندترین نقطه ارتفاعی حوضه کوه سیاه کمر در جنوب شرقی حوضه با ارتفاع 3074 متر از سطح دریا و پست ترین نقطه حوضه در محل خروجی حوضه دارای ارتفاع 1238 متر از سطح دریا است. داده های مورد با استفاده از داده های هیدرومتری ایستگاه جلایر ،تصاویر ماهواره ای گوگل ارث ، مشاهدات و برداشت های میدانی جمع آوری شد.سپس با استفاده از نرم افزار های Arc GIS،Google Earth،Excel بررسی شد. با توجه به طول رودخانه جلایر (7کیلومتر)، محدوده مورد بررسی به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم بندی شد. جهت بررسی دقیق تر، مسیر رودخانه به دو بازه بالادست و پایین دست بر اساس تغییرات الگو، شیب و موقعیت کانال بازه بندی شد. به منظور بررسی تغییرات پلانفرم کانال ، ابتدا کناره های راست و چپ هرکدام از بازه های رودخانه در سال های مختلف (برای سال های 2009 ، 2014 و2024) ترسیم و سپس با روی هم گذاری آنها مساحت جا به جا شده محاسبه شدو در انتها تغییرات کرانه رودخانه با استفاده از شاخص تغییرات شبکه رودخانه (RNCI)و تغییرات پلانفرم رود مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج و بحث: نتایج بدست آمده با استفاده از شاخص تغییر شبکه رودخانه در سه دوره زمانی مورد مطالعه نشان دادکه در دوره زمانی اول تمام کناره های راست بازه های این بخش از نوع تراکمی بوده و بازه 2بیشترین رسوب گذاری را داشته است. کناره چپ بازه 1 از نوع تراکمی بوده و کناره چپ بازه 2 فرسایشی است. در دوره زمانی دوم کناره های راست از نوع فرسایشی بوده و بازه1 بیشترین میزان فرسایش را داشته است. تمام کناره های چپ بازه های این بخش از نوع تراکمی و بازه 2بیشترین میزان رسوب گذاری را داشته است. بیشترین میزان میانگین تغییرات دوره ای در دوره زمانی دوم در کناره چپ رخ داده است. همچنین بررسی تغییرات پلانفرم کانال نشان داد که دو بازه مجاور در دوره 15ساله رفتار متضادی داشتهاند به طوری که بازه 1 با کاهش 11درصدی مساحت (تنگشدگی) و بازه2با افزایش 11درصدی (گسترش) مواجه شدهاند. این تفاوت، وابستگی شدید پاسخ مورفولوژیک هر بخش به ویژگیهای محلی و اثر مشترک رویدادهای هیدرولوژیکی حدی را آشکار میسازد. نتیجهگیری: تحلیل تغییرات نشاندهنده روند غالب رسوبگذاری در بلندمدت است، اما وقوع دورههای فرسایشی میانی (بهویژه در کرانه راست) و تغییرات شدید در بازههای خاص، حاکی از تأثیر رویدادهای هیدرولوژیکی شدید و ناهمگونی پاسخهای مورفولوژیک در طول رودخانه میباشد. همچنین الگوی عدم تقارن پایدار بین کرانهها مشاهده میشود، بهطوری که کرانه راست تمایل بیشتری به رفتار فرسایشی دارد. همچنین، بازههای مختلف پاسخهای متفاوتی نشان دادهاند که بازه 2 یک نقطه کانونی با تغییرات شدید است. همچنین نتایج مطالعه تغییرات پلان رود نشان میدهد رودخانه یک سیستم دینامیک و غیریکنواخت است. در مقیاس بلندمدت (15 ساله)، روند غالب رسوبگذاری است، اما این روند در طول رودخانه یکسان نبوده و دو بازه مجاور رفتار متضادی از خود نشان دادهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تغییرات کرانه رودخانه؛ مورفولوژی؛ پلانفرم کانال؛ جلایر؛ رسوب گذاری | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 212 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 32 |
||