صرف نظر از آنکه چه عوامل و عللی به ایلغار مغول در قلمرو خوارزمشاهی منتهی شد، واکنش خوارزمشاه در قبال این حمله و نحوه مواجههیِ او با لشکر مغول در خور تأمل و بررسی است. منابع تاریخی نشان میدهند که سلطان در زمان فرار از دست مغولان، فقط یک بار با لشکر مهاجم مواجه شد، ولی زمان و مکان این نبرد چندان واضح نیست. این مقاله در صدد است تا با روش توصیفی- تحلیلی و از طریق به پرسش کشیدن دادههای موجود، ضمن تبیین چگونگی مواجه شدنِ سلطان محمد خوارزمشاه با حمله مغول تا حدّ امکان به چگونگی تنها نبرد او با لشکر مغول و زمان و مکانِ وقوعِ آن وضوح بیشتری ببخشد. این مطالعه نشان میدهد که اگرچه سلطان محمد با ترس از لشکر مغول، شهر به شهر از ماوراءالنهر تا عراق عجم عقبنشینی نمود، ولی سرانجام، در رجب 617ه.ق لشکر مغول به اردوی سلطان رسیده و اگرچه شخص سلطان توانست از معرکه بگریزد ولی لشکر سلطان قتلعام شدند. بر خلاف ادعای پژوهشگرانی که مکان این نبرد را دشت ملایر دانستهاند، این واقعه در دشت فراهان (منطقه ذلفاباد) به وقوع پیوست.
عنوان مقاله [English]
The Battlefield of Sultan Mohammad Khwarizmshah and Mongol
نویسندگان [English]
Mohsen Rahmati
Associate Professor, Department of History, Lorestan University
چکیده [English]
The Khwarizmshah’s reaction against the Mongol invasion attack and his confrontation with the Mongol army was a worthy subject to be review, regardless of the factors and causes that led to Mongol invasion to Kharazmshahid territory.Historical sources show that the Sultan in escaping from the Mongols, were invaded by Mongols, just once, but time and place of the battle is not so clear. By The historical analytic method and by asking about the little existing data, this article seeks to make much clear, if possible, the Khwrizmshah’s reraction against the Mongol invation, beside of the Quality, time, and place of one Battle of them. This Study shows that Sultan Mohammad had scared of Mongols, although, he was retreated fromTransoxania to Iraq Ajam, Step by step, but finally, He Suffered to Attack of the Mongol army in Rajab 617 A.H., then, the Sultan could flee the scene but were murdered Sultan’s division. Unlike to what researchers claimed that the location of the Battle was the Plain of Malayer, this study shows that this Battle took place in Plain Farahan (Zolfabad region).
کلیدواژهها [English]
Mongol invasion, Sultan Mohammad Khwarizmshah, Iraq-i Ajam, Farahan, Dowlatabad (Zolfabad)
مراجع
ابن ابیاصیبعه، احمد بن قاسم. عیون الانباء فی طبقات الاطباء. بیروت: دارالفکر. 1376ق.
دهگان، ابراهیم و ابوتراب هدایی. تاریخ اراک. ج 1. اراک: چاپخانه موسوی. 1329.
راوندی، علی بن سلیمان. راحة الصدور و آیة السرور. تصحیح محمد اقبال. تهران: علیاکبر علمی. 1363.
رحمتی، محسن. «جغرافیای تاریخی ملایر در قرون نخستین اسلامی». مطالعات تاریخ اسلام. س 9. ش 34. پاییز 1396. صص 63-84.
ــــــــــــــ. «خوارزمشاه علاءالدین محمد». دانشنامه جهان اسلام. ج 16. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.1390. صص 307-312.
رفیعی، حسنرضا. «مکانیابی آخرین میدانگاه نبرد سلطان محمد خوارزمشاه با مغولان». پژوهشنامه تاریخ دانشگاه آزاد بجنورد. س 11. ش 42. بهار 1395. صص 111-128.
یزدی، شرفالدین علی. ظفرنامه. تصحیح سعید میر محمد صادق و عبدالحسین نوایی. تهران: مرکز اسناد، موزه و کتابخانه مجلس شورای اسلامی. 1387.
Barthold, V. V. Tutkestan Down to the Mongol Invasion. Translated from the original Russian by H. A. R. GIBB. London: Oxford University Press. 1928.
Boyle, J., A. "Dynastic and Political History of the Il-Khans". The Cambridge History of Iran, v.5. edited by J. A. Boyle. Cambridge: Cambridge University press. 1968.
Grousset, Rene. L’empire des Steppes. Paris: Éditions Payot. 1965.
Kafesoğlu, Ibrahim. Harezmşahlar Devliti Tarihi. Ankara: türk tarih kurumu. 2000.
Juvaini, ‘Ala-al-Din ‘Ata-Malik. The History of the World Conqueror, Translated from the text of Mirza Muhammad Qazvini by J. A. Boyle. The translation has been read by V. Minarsky at UNESCO’s request. Manchester: Manchester University Press. 1958.
Le Strange, Guy. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press. 1905.
Saunders, J.J. The History of the Mongol Conquests. Philadelphia: university of Pennsylvania Press. 2001.
Spuler, Bertold. Mongolien in Iran, Die Politik, Verwaltung, und Kultur der Ilchanzeit 1220-1350. Berlin: Akademie-Verlag. 1985.
