جام گیتینمای نمادی اسطورهای است که نخستین بار در شاهنامهی فردوسی رخ نموده و سپس در گسترهی ادبیّات فارسی ـ بهویژه در شعر صوفیانه و غنایی ـ بسامد بسیار یافته است. تا کنون تحقیقاتی دربارهی منشأ این اسطوره انجام شدهاست که بیشتر شامل تحلیلهای توصیفی یا اشاراتی کوتاه است. از جمله جلال خالقی مطلق در نهایت ایجاز احتمال میدهد که اسطورهی مرموز «پیمان (پیمانهی) گیتی» که در متون پهلوی از آن سخن رفته، همان جام گیتینمای باشد و آرش اکبری مفاخر این نظر را گسترش میدهد و تأیید میکند. ما نیز در این مقاله بر پایهی همین نظر، با تحقیق در اسطورهی جم و تحلیل نمادشناختی آن و تطبیقش با «افسانهی گرال» و «سرود مروارید»، دلایل پیوند اسطورهای جام جم با «پیمان» را نشان خواهیم داد. طبق تحلیل ما، پیمانه که نماد اندازه و توازن است، در اسطورهی جمشید همان گوهری است که انسان را به تمدّن راهبر میشود و طبیعی است که نمایندهی شاهی او باشد. با توجّه به اینکه پیمانه رمز مشخّص کردن اندازهها است و به عبارتی پدیدههای جهان را برای آدمی سنجشپذیر و دریافتنی میکند، خویشکاری جهاننمایی جام جم را نیز میتوان حاصل تحوّل همین رمز بنیادی، در سایهی دیگر اسطورههای «جهاننمایی» انگاشت.
Paymān-e Gītī and jām-e Gītī-namā: A Symbological Analysis on The Jam's Cup
نویسندگان [English]
Mohammad Reza Zeyghami1؛ Abolghasem Esmailpour Motlagh2
1ُShiraz University
2Shahid Beheshti University
چکیده [English]
The Jam's Cup or Jām-e Gītī-namā is a mythical symbol which was firstly portrayed in Firdawsi's Shahnama, and henceforth, frequently appeared in the span of Persian literature; especially in the mystical as well as lyrical poetry. Most of the research that has investigated the origin of the myth to this date, mainly comprise descriptive analysis or short remarks. For instance, DJalal Khaleqi-Motlaq briefly presumes that the mysterious myth of “Paymān-e Gītī”, which is mentioned in Pahlavi texts, is identical to "Jām-e Gītī-namā"; an opinion that is also confirmed and further elaborated by Arash Akbari-Mafakher. In this paper, we demonstrate the motives of a mythical connection between The Jam's Cup and The Paymān based on the above presumption. To this end, we investigate the Jam’s myth by employing a symbological analysis, and comparing it with “The Legend (The Quest) of the Holy Grail” as well as “The Hymn of the Pearl”. According to our study, The Paymān – which is a mysterious form of measurement and balance – in the Jam’s myth, is the actant that leads humans to civilization, and thus, the symbol of his reign. As The Paymān is the symbol of determining measurements and in fact a means to scale and realize the facts of the universe, the central function of The Jam's Cup as a scrying object could be considered as a last version of this symbol in conjunction with other myths of scrying.
کلیدواژهها [English]
Ernst Cassirer, Jām-e Jahān-namā, Jām-e Jam, Mythology, Symbolic Forms
مراجع
آموزگار، ژاله. (1390). «پیمان»، زبان، فرهنگ و اسطوره، تهران: معین.
آموزگار، ژاله و تفضّلی، احمد (1393). «یادداشتهایی از مترجمان»، نمونههای نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانهای ایران، آرتور کریستنسن، ترجمۀ همانان، تهران: چشمه.
آیدنلو، سجّاد. (1388). از اسطوره تا حماسه، تهران: سخن.
ــــــــــــــ (1396). «چند نکته، سند و آگاهی جدید دربارۀ جام جمشید و کیخسرو»، مطالعات فرهنگ و هنر آسیا (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، سال اوّل، شمارۀ اوّل، 1-28.
مزداپور، کتایون. (1392). «افسانۀ پری در هزارویکشب»، شناخت هویّت زن ایرانی در گسترۀ پیشتاریخ و تاریخ، شهلا لاهیجی و مهرانگیز کار، تهران: روشنگران و مطالعات زنان. 290-342.
معین، محمّد. (1364). «جام جهاننما»، مجموعه مقالات (جلد اوّل)، به کوشش مهدخت معین، تهران: معین.
